मुंबई : राज्य निवडणूक आयोगाने राज्यातील २४६ नगरपरिषदा आणि ४२ नगरपंचायतींच्या सार्वत्रिक निवडणुकांचा कार्यक्रम जाहीर करताच, तात्काळ प्रभावाने आदर्श आचारसंहिता (Model Code of Conduct) लागू झाली आहे. राज्य निवडणूक आयुक्त दिनेश वाघमारे यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, २ डिसेंबर रोजी मतदान होणार असून, ३ डिसेंबरला मतमोजणी होईल. १ कोटी ७ लाख मतदार मतदान करतील. निवडणुकीच्या महत्त्वाच्या तारखा (Election Schedule) टप्पा तारीख उमेदवारी अर्ज भरण्यास सुरुवात १० नोव्हेंबर २०२५ उमेदवारी अर्ज भरण्याची अंतिम मुदत १७ नोव्हेंबर २०२५ उमेदवारी अर्जांची छाननी (Scrutiny of Applications) १८ नोव्हेंबर २०२५ अर्ज मागे घेण्याची अंतिम मुदत (Last Date for Withdrawal) २१ नोव्हेंबर २०२५ मतदान दिवस (Voting Date) २ डिसेंबर २०२५ मतमोजणी (Counting Date) ३ डिसेंबर २०२५ आचारसंहिता म्हणजे काय? (What is the Model Code of Conduct?) आचारसंहिता म्हणजे निवडणुकीच्या काळात राजकीय पक्ष, उमेदवार आणि सत्ताधारी यांनी पाळावयाचे नियम आणि मार्गदर्शक तत्त्वे होय. निवडणूक प्रक्रिया स्वच्छ, निष्पक्ष आणि शांततापूर्ण वातावरणात पार पाडण्यासाठी राज्य निवडणूक आयोगाने हे नियम तयार केले आहेत. निवडणुकीची घोषणा झाल्यापासून ते मतमोजणी पूर्ण होईपर्यंत आचारसंहिता लागू राहते. आचारसंहिता म्हणजे ‘चांगले वर्तन’ किंवा ‘नियमांचे पालन’ करण्याची संहिता. या काळात सरकारला नवीन घोषणा करता येत नाहीत, जेणेकरून कोणत्याही एका पक्षाला निवडणुकीत अवाजवी फायदा मिळू नये आणि सर्व उमेदवारांना समान संधी मिळावी. आचारसंहितेचे नियम कोणासाठी? (Rules for Whom?) आचारसंहितेचे नियम प्रामुख्याने सत्ताधारी पक्ष, राजकीय पक्ष, निवडणूक लढवणारे उमेदवार आणि सरकारी अधिकारी-कर्मचारी यांच्यासाठी असतात. तथापि, काही नियम सामान्य नागरिकांसाठीही लागू होतात, विशेषतः मतदानाच्या दिवसांच्या आसपास. १. उमेदवारांसाठी आणि राजकीय पक्षांसाठी नियम नियम क्र. तपशील प्रचारावर निर्बंध प्रार्थनास्थळे (मंदिर, मशीद, चर्च) यांचा वापर प्रचारासाठी करता येणार नाही. जात किंवा धर्माच्या नावावर मत मागणे, तसेच वैयक्तिक टीका करणे किंवा अपमानास्पद भाषा वापरणे निषिद्ध आहे. सभा-रॅली कोणत्याही प्रकारची सभा किंवा रॅली घेण्यापूर्वी पोलिसांची आणि स्थानिक प्रशासनाची परवानगी घेणे आवश्यक आहे. शांतता भंग होणार नाही याची काळजी घेणे बंधनकारक आहे. खर्चाचे नियमन प्रचारासाठी होणाऱ्या खर्चाचा हिशेब निवडणूक आयोगाकडे देणे अनिवार्य आहे. मतदारांना भेटवस्तू, पैसे किंवा आमिष दाखवणे सक्त मनाई आहे. सरकारी वाहनांचा वापर निवडणुकीच्या कामासाठी सरकारी वाहने, विमाने किंवा सरकारी कर्मचाऱ्यांचा वापर उमेदवारांना करता येत नाही. २. सत्ताधारी पक्षासाठी/सरकारसाठी नियम नियम क्र. तपशील नवीन घोषणांवर बंदी निवडणुकीच्या क्षेत्रांसाठी नवीन योजना किंवा प्रकल्पांची घोषणा करता येत नाही. भूमिपूजन/उद्घाटन कोणत्याही प्रकल्पाचे भूमिपूजन किंवा उद्घाटन समारंभ आयोगाच्या परवानगीशिवाय करता येत नाही. सरकारी साधने सरकारी निधीतून जाहिरात किंवा यशोगाथा प्रसिद्ध करता येत नाही, ज्यामुळे सत्ताधारी पक्षाला फायदा मिळेल. बदल्यांवर बंदी आचारसंहिता लागू झाल्यानंतर सरकारी अधिकाऱ्यांच्या बदल्या किंवा पदोन्नती करता येत नाहीत. ३. सामान्य नागरिकांसाठी नियम शांतता राखणे: मतदारांना धमकावणे किंवा त्यांच्यावर दबाव टाकणे, तसेच सार्वजनिक ठिकाणी शांतता आणि सुव्यवस्था बिघडवणारे कोणतेही कृत्य सक्त मनाई आहे. मतदान केंद्रावर: मतदान केंद्राच्या १०० मीटर परिसरात प्रचार करणे निषिद्ध आहे. मतदानाच्या ठिकाणी मोबाईल फोन घेऊन जाण्यास मनाई आहे. पैशाचे व्यवहार: कोणत्याही उमेदवाराकडून पैसे किंवा वस्तू स्वीकारू नये. आचारसंहितेचे उल्लंघन केल्यास शिक्षा (Penalty for Violation) आचारसंहितेचे उल्लंघन करणाऱ्या राजकीय पक्ष, उमेदवार किंवा नागरिकांवर राज्य निवडणूक आयोग कठोर कारवाई करू शकते. उमेदवारांसाठी: आयोग उमेदवाराला नोटीस बजावते. उल्लंघन गंभीर स्वरूपाचे असल्यास उमेदवारावर फौजदारी गुन्हा (Criminal Case) दाखल केला जाऊ शकतो. खर्चाचा हिशोब न दिल्यास किंवा नियमांचे वारंवार उल्लंघन केल्यास आयोगाकडून उमेदवाराची निवडणूक रद्द करण्याची शिफारस होऊ शकते. सामान्य नागरिकांसाठी: हिंसाचार, शांतता भंग किंवा मतदारांना धमकावल्यास भारतीय दंड संहितेनुसार (IPC) गुन्हा दाखल होऊन तुरुंगवास किंवा दंडाची शिक्षा होऊ शकते. राजकीय पक्षांसाठी: पक्षाची मान्यता (Recognition) रद्द करण्याची प्रक्रिया सुरू होऊ शकते. एकंदरीत, ही आचारसंहिता निवडणुकीच्या प्रक्रियेवर सरकारी प्रभाव टाळण्यासाठी आणि लोकशाही मूल्यांचे रक्षण करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे.
