Dark chocolate : चॉकलेटचं नाव घेतलं की तोंडाला पाणी सुटतं! लहान मुलांपासून मोठ्यांपर्यंत चॉकलेट खाण्याचा मोह आवरणं अनेकांसाठी कठीण असतं. बाजारात मिल्क, व्हाइट, नट्स, कॅरॅमल, फ्रूट, हेजलनट अशा असंख्य प्रकारच्या चॉकलेट्सची रेलचेल असते. पण या सगळ्या चॉकलेट्समध्ये ‘गोड कमी, आरोग्याचा फायदा जास्त’ असा पर्याय कोणता? तर अनेक पोषणतज्ज्ञ आणि संशोधनांमध्ये जास्त कोको असलेल्या डार्क चॉकलेटमधील फ्लॅव्हॅनॉल्सकडे विशेष लक्ष दिलं जातं.

डार्क चॉकलेटमध्ये कोको सॉलिड्सचे प्रमाण तुलनेने जास्त असल्याने त्यात फ्लॅव्हॅनॉल्स, लोह, मॅग्नेशियम, तांबे, झिंक आणि काही प्रमाणात फायबर यांसारखे पोषक घटक आढळतात. कोकोमधील फ्लॅव्हॅनॉल्स रक्तवाहिन्यांच्या कार्याला आणि रक्तप्रवाहाला मदत करू शकतात, त्यामुळे हृदयाच्या आरोग्याच्या दृष्टीनेही त्यांचा अभ्यास झाला आहे. मात्र याचा अर्थ ‘डार्क चॉकलेट जितकं जास्त खाल तितकं आरोग्य चांगलं’ असा अजिबात नाही. चॉकलेटमध्ये कॅलरी आणि संतृप्त चरबीही असते, त्यामुळे प्रमाण महत्त्वाचं आहे.

डार्क चॉकलेटमध्ये असं काय खास आहे?

डार्क चॉकलेटचा मुख्य फायदा त्यातील कोको सॉलिड्स आणि त्यामधील फ्लॅव्हॅनॉल्स यांच्याशी जोडला जातो. फ्लॅव्हॅनॉल्स हे वनस्पतीजन्य संयुगे असून त्यांच्यात अँटिऑक्सिडंट गुणधर्म असतात. काही अभ्यासांमध्ये ते रक्तवाहिन्यांच्या आतील अस्तराच्या कार्याला मदत करून रक्तप्रवाह सुधारण्याशी आणि रक्तदाबावर सकारात्मक परिणामाशी संबंधित आढळले आहेत.

याशिवाय डार्क चॉकलेटमध्ये मॅग्नेशियम, लोह आणि तांबे यांसारखी खनिजे असतात. मॅग्नेशियम स्नायू आणि मज्जासंस्थेसह शरीरातील अनेक प्रक्रियांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते, तर लोह आणि तांबे शरीराच्या विविध जैविक कार्यांसाठी आवश्यक असतात. त्यात काही प्रमाणात फायबरदेखील असू शकते. त्यामुळे योग्य प्रमाणात आणि संतुलित आहाराचा भाग म्हणून घेतलेले डार्क चॉकलेट हे गोड खाण्याची इच्छा भागवण्यासाठी तुलनेने चांगला पर्याय ठरू शकतो.

हृदयासाठीही फायदेशीर?

डार्क चॉकलेटमधील कोको फ्लॅव्हॅनॉल्सचा रक्तवाहिन्यांवर होणारा परिणाम हा संशोधनाचा महत्त्वाचा विषय आहे. हे संयुगे शरीरात नायट्रिक ऑक्साइडच्या उपलब्धतेला मदत करू शकतात, ज्यामुळे रक्तवाहिन्या रिलॅक्स होण्यास आणि रक्तप्रवाह सुधारण्यास मदत होऊ शकते. काही अभ्यासांमध्ये याचा रक्तदाबाशीही संबंध आढळला आहे.

मात्र इथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्या डार्क चॉकलेट खाल्ल्याने हृदयविकार टळतो, असा थेट निष्कर्ष काढता येत नाही. चॉकलेटमधील फ्लॅव्हॅनॉल्सवर संशोधन सुरू असलं तरी त्याला औषधाचा पर्याय मानता येणार नाही. हार्वर्डच्या तज्ज्ञांनीही डार्क चॉकलेटला औषध समजू नये, असा स्पष्ट इशारा दिला आहे.

70% कोको असलेलं चॉकलेटच का?

डार्क चॉकलेट खरेदी करताना सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे लेबल वाचणे. शक्यतो 70% किंवा त्याहून अधिक कोको सॉलिड्स असलेले चॉकलेट निवडण्याचा सल्ला दिला जातो. कोकोचे प्रमाण वाढल्यास सामान्यतः फ्लॅव्हॅनॉल्सचे प्रमाण जास्त आणि साखरेचे प्रमाण कमी असण्याची शक्यता असते. मात्र प्रत्येक ब्रँडची रेसिपी वेगळी असल्याने केवळ समोर लिहिलेली ‘70%’ संख्या न पाहता संपूर्ण न्यूट्रिशन लेबल तपासणे महत्त्वाचे आहे.

चॉकलेट घेताना हे तपासा :

कोको सॉलिड्सचे प्रमाण किती आहे?

साखरेचे प्रमाण किती आहे?

अतिरिक्त तेल किंवा अनावश्यक घटक तर नाहीत ना?

सर्व्हिंग साइज किती दिली आहे?

उत्पादनाची गुणवत्ता आणि लेबलिंग विश्वासार्ह आहे का?

‘डार्क’ लिहिलंय म्हणजे हेल्दीच असं नाही!

इथेच अनेकांची गल्लत होते. पॅकेटवर ‘Dark Chocolate’ लिहिलंय म्हणून ते आपोआप आरोग्यदायी ठरत नाही. काही डार्क चॉकलेट्समध्येही साखर आणि कॅलरी मोठ्या प्रमाणात असू शकतात. त्यामुळे ‘डार्क’ हा शब्द पाहून चॉकलेट कितीही प्रमाणात खाणं योग्य नाही.

मधुमेह असणाऱ्यांनी चॉकलेट पूर्णपणे बंद करायचं?

मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनी चॉकलेट कायमचं बंद करावं, असं सरसकट म्हणता येत नाही. मात्र साखरेचं आणि कार्बोहायड्रेटचं प्रमाण तपासून, अतिशय कमी प्रमाणात आणि आहाराच्या एकूण नियोजनाचा भाग म्हणून सेवन करणं महत्त्वाचं आहे. 70% किंवा त्याहून अधिक कोको असलेले पर्याय तुलनेने कमी गोड असू शकतात; तरीही ते ‘मधुमेहावरील उपचार’ नाहीत.

2024 मधील एका मोठ्या निरीक्षणात्मक अभ्यासात डार्क चॉकलेट खाणं टाइप-2 मधुमेहाच्या कमी जोखमीशी संबंधित असल्याचं आढळलं; मात्र हा निरीक्षणात्मक अभ्यास असल्याने डार्क चॉकलेटमुळेच मधुमेहाचा धोका कमी होतो, असा कारण-परिणामाचा निष्कर्ष काढता येत नाही.

मायग्रेन किंवा कॅफीनची संवेदनशीलता असेल तर सावध!

डार्क चॉकलेटमध्ये कोकोचे प्रमाण जास्त असल्याने त्यात कॅफीनही असते. कोकोचे प्रमाण जितके जास्त, तितके कॅफीनचे प्रमाणही वाढू शकते. उदाहरणार्थ, हार्वर्डच्या माहितीनुसार 70% डार्क चॉकलेटच्या दोन औंसमध्ये साधारण 50-60 मिलीग्रॅम कॅफीन असू शकते.

मायग्रेन असलेल्या काही व्यक्तींमध्ये चॉकलेट हे ट्रिगर ठरू शकते, तर काहींना त्याचा त्रास होत नाही. त्यामुळे चॉकलेट खाल्ल्यानंतर वारंवार डोकेदुखी किंवा मायग्रेनचा त्रास जाणवत असेल तर स्वतःच्या लक्षणांकडे लक्ष देणं आणि डॉक्टरांचा सल्ला घेणं योग्य ठरेल.