Vice Presidential Election – अखेर बहुप्रतिक्षित असलेली उपराष्ट्रपतीपदाची निवडणुक जाहीर झाली आहे. देशाचे नवे उपराष्ट्रपती कोण असतील, हे आता ९ सप्टेंबर रोजी समजेल. त्यासाठी राज्यसभेचे निवडून आलेले २३३ खासदार, राज्यसभेचेच राष्ट्रपती नियुक्त १२ नामनिर्देशित खासदार आणि लोकसभेचे ५४३ खासदार मतदान करू शकतात. अशा प्रकारे एकूण ७८८ लोक मतदान करू शकतात.

मतदान कसे केले जाते?
उपराष्ट्रपती निवडणुकीची प्रक्रिया संविधानाच्या कलम ६६ मध्ये नमूद केली आहे. ही निवडणूक प्राधान्यक्रम अर्थात आनुपातिक प्रतिनिधित्व पद्धतीने केली जाते. त्यामुळे ही निवडणूक लोकसभा किंवा विधानसभा निवडणुकीच्या मतदान प्रक्रियेपेक्षा पूर्णपणे वेगळी आहे. उपराष्ट्रपती निवडणुकीत मतदान एकल हस्तांतरणीय मतदान प्रणालीद्वारे केले जाते. या निवडणुकीतील मतदाराला पसंतीच्या आधारावर मतदान करावे लागते.

उदाहरणार्थ, तो त्याच्या पहिल्या पसंतीच्या उमेदवाराला एक, दुसऱ्या पसंतीचे दोन असे लिहितो आणि त्याचप्रमाणे मतपत्रिकेवर इतर उमेदवारांसमोर त्याचा प्राधान्य क्रमांक लिहितो. ही संपूर्ण प्रक्रिया गुप्त मतदान पद्धतीने केली जाते. मतदाराला त्याची पसंती फक्त रोमन अंकांच्या स्वरूपात लिहावी लागते. हे लिहिण्यासाठी निवडणूक आयोगाने दिलेल्या विशेष पेनचा वापर करावा लागतो.

यानंतर, उमेदवाराच्या पहिल्या प्राधान्याला दिलेली मते तपासली जातात. त्यानंतर कोणाला दुसरे प्राधान्य देण्यात आले आहे, तेही पाहिले जाते. त्यानंतर ही दुसऱ्या प्राधान्याची मते इतर उमेदवारांच्या खात्यात हस्तांतरित केली जातात. ही मते एकत्रित केल्यानंतर, जर एखाद्या उमेदवाराची मते कोट्याच्या संख्येइतकी किंवा त्यापेक्षा जास्त झाली तर त्या उमेदवाराला विजयी घोषित केले जाते.

दुसऱ्या फेरीच्या अखेरीसही कोणताही उमेदवार निवडून आला नाही, तर मतमोजणी प्रक्रिया सुरू राहते. सर्वात कमी मते मिळवणारा उमेदवार वगळला जातो. त्याला प्रथम प्राधान्य देणारे मतपत्रके आणि दुसऱ्या मतमोजणीच्या वेळी त्याला मिळालेले मतपत्रके पुन्हा तपासले जातात आणि त्यापैकी पुढील प्राधान्य कोणाला देण्यात आले आहे हे पाहिले जाते.

त्यानंतर ते प्राधान्य संबंधित उमेदवारांना हस्तांतरित केले जाते. ही प्रक्रिया सुरू राहते आणि सर्वात कमी मते मिळवणारे उमेदवार वगळले जात राहतात जोपर्यंत उमेदवाराला मिळालेल्या मतांची संख्या कोट्याइतकी होत नाही.

उपराष्ट्रपतीपदाची उमेदवारी कधी स्वीकारली जाते?
निवडणुकीला उभे राहण्यासाठी, कोणत्याही व्यक्तीला किमान २० संसद सदस्यांना प्रस्तावक म्हणून आणि किमान २० संसद सदस्यांना समर्थक म्हणून नामांकित करावे लागते. उपराष्ट्रपतीपदाचा उमेदवार होण्यासाठी १५,००० रुपयांची सुरक्षा अनामत रक्कम जमा करावी लागते. नामांकनानंतर, निवडणूक अधिकारी नामांकन पत्रांची तपासणी करतात आणि पात्र उमेदवारांची नावे मतपत्रिकेत समाविष्ट करतात.

राष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुकीपेक्षा वेगळी पद्धत
संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे सदस्य उपराष्ट्रपती निवडणुकीत मतदान करतात. राज्यसभेचे नामांकित सदस्य देखील यामध्ये समाविष्ट आहेत. सर्व राज्यांचे निवडून आलेले खासदार आणि आमदार राष्ट्रपती निवडणुकीत मतदान करतात. नामांकित खासदार राष्ट्रपती निवडणुकीत मतदान करू शकत नाहीत, परंतु उपराष्ट्रपती निवडणुकीत असे होत नाही. असे सदस्य उपराष्ट्रपती निवडणुकीतही मतदान करू शकतात.