– नित्तेंन गोखले
Dockworkers : अनेक देशांमधील डॉकवर्कर्स (Dockworkers) हे पडद्यामागील नायक बनून युक्रेनवरील रशियन आक्रमण, तसेच इराणविरुद्धचे इस्रायल-अमेरिका युद्ध रोखण्याचा प्रयत्न करत आहेत.

बंदरे आणि गोदी कामगार हे सागरी व्यापाराचा कणा आहेत. ते जहाजांवर माल चढवणे-उतरणे, मालाची साठवणूक करणे आणि गोदी परिसरातील यंत्रसामग्री हाताळणे यासारखी अत्यंत महत्त्वाची कामे (Dockworkers) करतात. त्यांच्या दैनंदिन जीवनात त्यांना तासन्तास प्रतिकूल हवामानात अत्यंत कठीण शारीरिक मेहनत करावी लागते. कामादरम्यान ते सतत अरुंद जागांमध्ये अवजड यंत्रसामग्रीने वेढलेले असतात.

थोडक्यात, त्यांचा दिवस धोकादायक परिस्थितीत काम करण्यात जातो. असे असूनही, ते रशिया, अमेरिका, इस्रायल यांसारख्या आक्रमक देशांची दारूगोळा व शस्त्रे भरलेली जहाजे अडवून दोन्ही युद्धे रोखण्याचे प्रयत्न करत आहेत. याची सुरुवात मार्च 2022 मध्ये झाली.

युक्रेनवर रशियाचे हल्ले सुरू झाल्यानंतर लगेचच, स्वीडनच्या अनेक जहाज बांधणी आणि गोदी कामगारांनी रशियन जहाजे रोखण्यास सुरुवात केली. हा केवळ काही मोजक्या कामगारांनी (Dockworkers) केलेला प्रयत्न नव्हता, तर स्वीडिश गोदी कामगार संघटनेने या मुद्द्यावर देशभरात घेतलेल्या मतदानानंतर हे पाऊल उचलण्यात आले होते. परंतु, यातील सर्वात आव्हानात्मक भाग म्हणजे रशियन जहाजे ओळखणे अत्यंत कठीण होते.

रशियन शिपिंग कंपन्यांकडे अनेकदा पनामा, व्हर्जिन आयलंड्स आणि सायप्रस यांसारख्या देशांचे नोंदणी करार असायचे. तसेच, या कंपन्या आपल्या मालकीची माहिती उघड करण्यास सहजासहजी तयार नव्हत्या. त्यामुळे, जहाजांवर काम सुरू करण्यापूर्वी ती जहाजे रशियन मालकीची नाहीत ना, याची खात्री या कामगारांना करावी लागत असे.

रशियन जहाजांवर काम करण्यास नकार दिल्यामुळे त्यांना स्वीडनचे राजकारणी तसेच जहाज वाहतूक (शिपिंग) आणि गोदी कंपन्यांच्या तीव्र विरोधाला सामोरे जावे लागले. इतकेच नाही तर त्यांच्यावर न्यायालयात खटले देखील दाखल करण्यात आले.

असे असूनही, सर्व आव्हानांना न जुमानता त्यांनी आपले आंदोलन सुरूच ठेवले आणि युद्धकाळात रशियन जहाजे रोखून धरली. त्यांच्या या धाडसाचे सर्वत्र कौतुक झाले. युक्रेनचे राष्ट्राध्यक्ष झेलेन्स्की यांनी आपल्या एका भाषणादरम्यान सर्व गोदी कामगार महासंघाचे विशेष आभार मानले.

एरिकला स्वदेशाचा पाठिंबा?
अलीकडेच पत्रकारांशी संवाद साधताना कामगार संघटनेचे कार्यकर्ते एरिक हेलगेसन म्हणाले की, सुरुवातीला त्यांच्या आंदोलनाला हानिकारक आणि विध्वंसक ठरवण्यात आले होते. गोदी मालक आणि विविध देशांतील राजकारण्यांनी त्यांना एकाकी पाडण्याचा प्रयत्न केला. कौतुक तर दूरच राहिले, उलट ‘स्वीडिश डॉकवर्कर्स युनियन’चे उप-राष्ट्रीय अध्यक्ष असलेल्या एरिकला 2025 मध्ये चक्क नोकरीवरून काढून टाकण्यात आले.

त्यावेळी, त्याने आणि गोथेनबर्ग (स्वीडन) येथील इतर गोदी कामगारांनी, इस्रायलला लष्करी माल नेणार्‍या किंवा तिथून आणणार्‍या जहाजांवर काम करण्यास नकार देऊन इस्रायलचा निषेध केला होता. परंतु, त्याला कामावरून काढूनही काहीच उपयोग झाला नाही; कारण या आंदोलनाची ठिणगी तोपर्यंत पेटली होती आणि तिची आग बर्‍यापैकी पसरली होती. त्याच वर्षी (2025 मध्ये), युरोपच्या विविध भागांतील गोदी कामगार काही दिवसांसाठी अशाच प्रकारच्या आंदोलनात सहभागी झाले.

पुढे सप्टेंबर 2025 मध्ये, स्लोव्हेनिया, स्पेन, सायप्रस, मोरोक्को, तुर्की, फ्रान्स, ग्रीस आणि इटली येथील प्रमुख बंदरांतील गोदी कामगार संघटनांच्या शिष्टमंडळांनी नागरी बंदरांचा वापर करून होणार्‍या शस्त्रास्त्रांच्या वाहतुकीवर संभाव्य बंदी घालण्याबाबत चर्चा करण्यासाठी एक बैठक घेतली.

यावर्षी 6 फेब्रुवारी रोजी, युरोप आणि भूमध्यसागरीय क्षेत्रातील सात देशांमधील 20 प्रमुख बंदरांमधील गोदी कामगारांनी, शस्त्रास्त्रांच्या वाहतुकीविरोधातील आंदोलनाचा एक भाग म्हणून बंदरांवरील कामकाज पूर्णपणे ठप्प केले.

प्रत्येक बंदरावर गोदी कामगार युद्धासाठी काम करत नाहीत! अशा घोषणा असलेले फलक झळकत होते. ‘युनिओन सिंदकाले दी बेस’ (यूएसबी) या संघटनेचा भाग असलेल्या कामगारांनी, इस्रायलवर संपूर्ण व्यापार आणि शस्त्रास्त्र बंदी घालण्याची मागणी केली.

या कृतीला ‘वर्ल्ड फेडरेशन ऑफ ट्रेड युनियन्स’ने पाठिंबा दिला. सर्व कामगार संघटनांनी अशीही मागणी केली की, इस्रायलने पॅलेस्टाइनमध्ये चालवलेली नरसंहार मोहीम त्वरित थांबवावी. बंदरे आणि इतर धोरणात्मक पायाभूत सुविधांचे लष्करीकरण करण्याच्या योजनांना त्वरित पूर्णविराम देण्याचे आवाहन या संघटनेने केले.

ही विरोधी मोहीम अजूनही मोठ्या प्रमाणावर सुरू आहे. या वर्षी मार्चमध्ये, इटालियन बंदर प्रशासन आणि गोदी कामगारांनी तीन भारतीय जहाजे ताब्यात घेतली. या जहाजांमधून तोफगोळ्यांमध्ये वापरले जाणारे विशेष पोलाद (स्टील) आणि इस्रायलमधील शस्त्रास्त्र कारखान्यांसाठी लागणारे अनेक सुट्टे भाग, यांसारखा कच्चा माल वाहून नेला जात असल्याचे सांगितले जाते. जागतिक संघर्षांमध्ये कामगार कशा प्रकारे हस्तक्षेप करू शकतात आणि आक्रमक देशांच्या शस्त्रास्त्र पुरवठा साखळ्या कशा विस्कळीत करू शकतात, हे या आंदोलनाने ठळकपणे अधोरेखित केले आहे.

युद्धांविरोधात संघर्ष चालू राहील?
संघर्ष पुढे चालूच राहील याच दिशेने पावले उचलली जात आहेत. पुढील वाटचाल ठरविण्यासाठी युरोप आणि भूमध्यसागरीय प्रदेशातील 35 बंदरांमधील गोदी कामगारांचा समावेश असलेल्या ‘डॉकवर्कर्स युनियन्स’चे सदस्य 18-19 मे 2026 रोजी इस्तंबूलमध्ये एकत्र आले होते.

बंदरे आणि प्रमुख पायाभूत सुविधांचा वापर सैन्य तसेच लष्करी सामग्रीच्या वाहतुकीसाठी केला जाणार नाही, हे सुनिश्चित करणे हा या बैठकीचा मुख्य उद्देश होता. बंदर मालकांनी कामगारांचे शोषण करू नये आणि स्वतःचा नफा कमावण्यासाठी त्यांना युद्धयंत्रणेचा एक भाग बनवू नये, अशी ठाम भूमिका या वेळी मांडण्यात आली.

इतिहास काय सांगतो? गोदी कामगारांची अशी आंदोलने नवीन आहेत का? तर नक्कीच नाही. गोदी कामगारांच्या नियंत्रणाखाली जगातील महत्त्वाची समुद्र वाहतूक चालते. त्यांच्या संघटनांनी गेली अनेक दशके कामगार चळवळीत महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. व्हिएतनाम युद्धादरम्यान अनेक देशांतील गोदी कामगारांनी अमेरिकन लष्करी माल जहाजांवर चढवण्यास किंवा उतरवण्यास नकार दिला होता.

त्यानंतर, 2000च्या दशकाच्या सुरुवातीला, पश्चिम किनारपट्टीवरील विविध बंदरांवर काम करणार्‍या ‘इंटरनॅशनल लाँगशोर अँड वेअरहाउस युनियन’च्या कामगारांनी, अमेरिकेने इराक आणि अफगाणिस्तानवर केलेल्या युद्धाच्या निषेधार्थ कामकाज बंद पाडले होते. एकूणच, इतिहासातून असे दिसून येते की, नागरी पायाभूत सुविधांचा राजकीय गैरवापर थांबविण्यासाठी, तसेच या सुविधांचा युद्धात वापर रोखण्यासाठी, गोदी कामगार अनेकदा मैदानात उतरले आहेत.