Samosa Jalebi History । Health Ministry Advisory। देशात आता तो दिवस दूर नाही जेव्हा सरकार तुम्हाला चहासोबत बिस्किटे, समोसे किंवा जलेबी खाल्ल्याबद्दल इशारा देईल आणि या सर्वांमागे एक इशारा देणारा फलक असेल. आरोग्य मंत्रालयाने एम्स नागपूरसह देशभरातील सर्व केंद्रीय संस्थांना ‘ऑइल अँड शुगर बोर्ड’ बसवण्याचे निर्देश दिले आहेत. ज्यावर सर्वसामान्यांच्या नाश्त्यातील लपलेल्या चरबी आणि साखरेचे प्रमाण स्पष्टपणे लिहिलेले असेल.

तंबाखूप्रमाणे जंक फूडकडे देखील गंभीर धोका म्हणून पाहण्याच्या दिशेने हे पहिले पाऊल टाकल्याचे म्हटले जात आहे. हे फलक सरकारी संस्थांमध्ये लावण्यात येणारे एक शांत पण अचूक इशारा म्हणून काम करतील जेणेकरून लोकांना त्यांच्या संस्कृतीचा भाग मानल्या जाणाऱ्या अन्नपदार्थांमध्ये चरबी आणि साखरेचे प्रमाण किती आहे याची माहिती मिळेल.

जंक फूड तंबाखू इतकेच धोकादायक

एम्स नागपूरच्या अधिकाऱ्यांनी या सूचनेला दुजोरा दिला आहे. आता असे इशारा देणारे फलक कॅफेटेरिया आणि सार्वजनिक ठिकाणी लावले जातील. केवळ समोसा आणि जलेबीच नाही तर आता लाडू, वडा पाव आणि पकोडे देखील चौकशीच्या कक्षेत येतील. “ही अशा युगाची सुरुवात आहे जेव्हा अन्न लेबलिंग इतकीच गंभीर असेल जेवढी सिगारेटच्या इशाऱ्यांइतकेच,” असे कार्डिओलॉजिकल सोसायटी ऑफ इंडियाच्या नागपूर शाखेचे अध्यक्ष डॉ. अमर आमले म्हणाले.

देशातील लठ्ठपणाचे संकट आणखी वाढले

आरोग्य मंत्रालयाच्या अंतर्गत कागदपत्रात देशातील वाढत्या लठ्ठपणाबद्दल गंभीर चिंता व्यक्त करण्यात आली आहे. असा अंदाज आहे की २०५० पर्यंत, भारतातील ४४.९ कोटी लोक लठ्ठ किंवा जास्त वजनाचे असतील – ज्यामुळे अमेरिकेनंतर हा देश सर्वाधिक प्रभावित होणारा दुसरा देश बनेल. सध्या, शहरी भागातील पाचपैकी एक प्रौढ व्यक्ती लठ्ठ आहे. मुलांमध्ये वाढत्या लठ्ठपणा, अस्वस्थ खाण्याच्या सवयी आणि कमी होत चाललेल्या शारीरिक हालचालींमुळे चिंता वाढत आहे.

खाण्यावर बंदी नाही, पण योग्य माहिती आवश्यक

ज्येष्ठ मधुमेहतज्ज्ञ डॉ. सुनील गुप्ता यांनी याविषयी एका हिंदी वृत्तवाहिनीला दिलेल्या माहितीनुसार, ‘ही अन्न खाण्यावर बंदी नाही. पण जर लोकांना कळले की एका गुलाब जामुनमध्ये पाच चमचे साखर असते, तर ते कदाचित दोनदा विचार करतील. ” असे म्हटले आहे. डॉक्टर आणि आरोग्य तज्ञांच्या मते, “हा निर्णय मधुमेह, हृदयरोग आणि उच्च रक्तदाब यांसारख्या असंसर्गजन्य आजारांविरुद्धच्या मोठ्या मोहिमेचा एक भाग आहे, जे थेट खाण्याच्या सवयींशी जोडलेले आहेत.”

मुस्लिम देशातून भारतात जिलेबी कशी पोहोचली?

भारतात जिलेबी खाण्याचा इतिहास शेकडो वर्षे जुना आहे, परंतु इतिहासात तिचा संबंध मुस्लिम देशाशी आहे. जिलेबीची उत्पत्ती प्रत्यक्षात ‘पशिया’ येथे झाली, ज्याला आता ‘इराण’ म्हणून ओळखले जाते. खमीर वापरून बनवण्याची प्रथा येथून सुरू झाली. येथून ती युरोप आणि जगातील इतर देशांमध्ये पोहोचली.

इराणमध्ये ते ‘जुल्बिया’ म्हणून ओळखले जात असे. आज ते नाश्त्या म्हणून खाल्ले जाऊ शकते, परंतु इराणमध्ये विशेषतः रमजान महिन्यात ते खाण्याची परंपरा आहे. मध्य पूर्वेतील अनेक देशांमध्ये, त्याचा सुगंध आणि चव वाढवण्यासाठी त्यात मध आणि गुलाबाचा वापर केला जातो.

भारतात ते अनेक नावांनी ओळखले जाते. उत्तर भारतात ते जिलेबी आणि दक्षिणेत ते जिलेबी म्हणतात. तर, ईशान्येत ते जिलेपी म्हणतात. प्राचीन पर्शियन पाककृती पुस्तक अल-तबीखमध्ये, लेखक मुहम्मद बिन हसन अल-बगदादी लिहितात, पर्शियाच्या जुल्बियाचा उल्लेख १० व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या कागदपत्रांमध्ये आढळतो. ते लिहितात, जलेबी हा रमजानच्या उत्सवाचा एक खास पदार्थ आहे. रमजानमध्ये ते लोकांना वाटले जात असे.

इतिहासकारांचा असा विश्वास आहे की जलेबी मध्यपूर्वेतील पर्शियन कारागीर, व्यापारी आणि आक्रमणकर्त्यांद्वारे भारतात पोहोचली. तथापि, भारतात ती बनवण्याची पद्धत बदलली. १५ व्या शतकापर्यंत, ती भारतातील लग्न समारंभ आणि इतर कार्यक्रमांचा भाग बनली. हळूहळू, भारतीयांमध्ये ती इतकी लोकप्रिय झाली की ती लोकांमध्ये लोकप्रिय झाली. भारतात ती राष्ट्रीय गोड म्हणूनही घोषित करण्यात आली.

भारतीयांचा आवडता समोसा कोणत्या देशाने दिला?

जलेबीप्रमाणेच, समोशाचा इतिहास देखील इराणशी जोडला गेला आहे. इतिहासकारांचा असा विश्वास आहे की समोशाचा उल्लेख प्रथम पर्शियन इतिहासकार ‘अबुल फजल बेहाकी’ यांनी केला होता. त्यांनी ११ व्या शतकात त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये समोशाचा उल्लेख केला होता. त्यावेळी त्याला समोसा नाही तर ‘संबुशक’ असे म्हटले जात असे.

तथापि, आजच्या भारतात समोशाची चव इराणमध्ये तशी नव्हती. समोसे बटाट्यांऐवजी मावा आणि सुक्या मेव्याने भरलेले होते. त्याचा आकार कधी त्रिकोणी झाला याबद्दल कोणतीही स्पष्ट माहिती नाही, परंतु इतिहासकारांनी त्यांच्या पुस्तकांमध्ये ते भारतात कसे आले याबद्दल अनेक गोष्टी नोंदवल्या आहेत.

समोसा भारतात कसा पोहोचला?

उझबेकिस्तान आणि अफगाणिस्तानमार्गे समोसा भारतात पोहोचला. इराणच्या विपरीत, अफगाणिस्तानात, समोसामध्ये काजू आणि मावाऐवजी मांस आणि कांदा भरला जात असे. जंगलात जनावरे चरणारे लोक ते वापरत असत. येथून येणारे लोक ते भारतात आणत असत. येथे त्यावर अनेक प्रयोग केले गेले. भारतातही समोसामध्ये मावा भरून साखरेच्या पाकात बुडवण्याचा ट्रेंड सुरूच राहिला, परंतु त्यात मसालेदार बटाटे भरून ते तयार केले जात असे.

भारतात समोशाचे प्रयोग इथेच थांबले नाहीत. अनेक प्रकारचे समोसे ट्रेंडमध्ये आले, ज्यात चोळा असलेला समोसा, नूडल्स समोसा, फिश समोसा, चीज समोसा, मशरूम समोसा, फुलकोबी समोसा, चॉकलेट समोसा, चिकनसह पनीर यांचा समावेश होता.