– हेमंत महाजन
Russia-Ukraine War : रशिया-युक्रेन युद्ध आता पाचव्या वर्षात प्रवेशले आहे. हे 21व्या शतकातील सर्वात दीर्घ, हिंसक आणि थकवणार्‍या युद्धांपैकी (Russia-Ukraine War) एक आहे. या युद्धामुळे दोन्ही देशांवर प्रचंड ताण पडला असून विशेषतः लढाऊ सैनिकांच्या मनुष्यबळाची मोठी गरज निर्माण झाली आहे.

युद्धाच्या (Russia-Ukraine War) सुरुवातीपासून रशियाला मोठ्या प्रमाणावर जीवितहानी सहन करावी लागली आहे. हजारो सैनिक मारले गेले, जखमी झाले किंवा लढण्यास अयोग्य ठरले आहेत. अनेक सैनिक वर्षानुवर्षे आघाडीवर राहिल्यामुळे शारीरिक आणि मानसिकदृष्ट्या थकले आहेत. त्यामुळे त्यांना विश्रांती देऊन नवीन सैनिकांची भरती करणे आवश्यक झाले आहे.

रशियाची लोकसंख्या मोठी असली तरी देशव्यापी सक्तीची लष्करी भरती वारंवार करण्यास क्रेमलिन टाळत आहे. कारण त्यामुळे देशांतर्गत असंतोष निर्माण होऊ शकतो. म्हणूनच रशियाने मनुष्यबळाची कमतरता भरून काढण्यासाठी अनेक नावीन्यपूर्ण आणि वादग्रस्त मार्ग स्वीकारले आहेत. कैद्यांची भरती, परदेशी नागरिक, स्थलांतरित कामगार आणि खासगी लष्करी कंपन्यांतील सैनिक यांचा वापर हा रशियाच्या मनुष्यबळ धोरणाचा महत्त्वाचा भाग बनला आहे.

रशियाची कैद्यांच्या भरतीची योजना ही दुसर्‍या महायुद्धानंतरची जगातील सर्वात मोठ्या युद्धकालीन सैन्यभरती मोहिमांपैकी एक मानली जाते. रशियाने आपल्या तुरुंगांमधील 4 लाखांहून अधिक कैद्यांचा मनुष्यबळ स्रोत म्हणून वापर करून मोठे राखीव लढाऊ दल तयार केले. युद्धादरम्यान या कैद्यांपैकी सुमारे 30 हजार ते 50 हजारांहून अधिक जण ठार झाले, तर 60 हजार ते 1 लाखाहून अधिक जण जखमी झाले.

अलीकडील काळात सर्वाधिक चर्चेचा विषय म्हणजे रशिया आणि अफगाणिस्तानातील तालिबान सरकार यांच्यात वाढत असलेले संबंध. मॉस्को आणि तालिबान यांच्यात राजकीय, आर्थिक आणि सुरक्षा सहकार्य वाढत असून लष्करी-तांत्रिक करारही झाले आहे. अफगाणिस्तान भविष्यात रशियासाठी सैनिक पुरवणारा स्रोत बनू शकतो.

पहिली शक्यता म्हणजे तालिबान लढवय्यांची करारबद्ध सैनिक म्हणून थेट भरती. तालिबानच्या लढवय्यांनी जवळपास वीस वर्षे अफगाण सैन्य आणि नाटो दलांविरुद्ध युद्ध केले आहे. कठीण परिस्थितीत लढणे, प्रतिकूल भूप्रदेशात टिकून राहणे आणि तंत्रज्ञानाने अधिक सक्षम शत्रूविरुद्ध दीर्घकालीन संघर्ष करणे याचा त्यांना मोठा अनुभव आहे. गनिमी युद्ध, सापळे, अचानक हल्ले आणि विखुरलेल्या लढाऊ कारवायांमध्ये ते पारंगत आहेत. त्यामुळे सैनिकांची गरज भासत असलेल्या रशियासाठी ते आकर्षक पर्याय ठरू शकतात.

दुसरी शक्यता म्हणजे रशियन सैन्यात आधीपासून असलेल्या परदेशी तुकड्यांप्रमाणे अफगाण स्वयंसेवक दल तयार करणे. अशा तुकड्यांना मागील भागातील सुरक्षा, खंदकांचे संरक्षण, रसद व्यवस्थापन, पायाभूत सुविधांचे रक्षण किंवा अगदी आघाडीवरील पायदळ म्हणूनही वापरले जाऊ शकते.

तिसरी शक्यता म्हणजे रशिया अफगाणिस्तानला आर्थिक मदत, लष्करी उपकरणे, राजनैतिक मान्यता, पायाभूत सुविधा विकास किंवा आर्थिक गुंतवणूक देऊ शकतो. त्याच्या बदल्यात अफगाणिस्तानकडून मनुष्यबळ मिळू शकते. अफगाणिस्तानातील बेरोजगारी आणि आर्थिक संकट लक्षात घेता, अनेक युवक स्थानिक रोजगारापेक्षा जास्त वेतनासाठी परदेशी लष्करी सेवेकडे आकर्षित होऊ शकतात.

तालिबान लढवय्यांकडे युद्धाचा मोठा अनुभव आहे. ते धोकादायक परिस्थिती, हालअपेष्टा आणि अनिश्चिततेशी परिचित आहेत. त्यांची मानसिक सहनशक्ती आणि विचारधारात्मक प्रेरणा मजबूत आहे. परंतु युक्रेनमधील युद्ध हे अफगाणिस्तानातील युद्धापेक्षा पूर्णपणे वेगळे आहे. तालिबानने मुख्यतः गनिमी युद्ध केले. त्यांनी लहान तुकड्यांमध्ये हल्ले, रस्त्यावरील बॉम्ब, सापळे आणि अचानक कारवायांवर भर दिला. याउलट युक्रेनचे रणांगण हे आधुनिक इतिहासातील सर्वात तांत्रिक रणांगणांपैकी एक बनले आहे. येथे मोठ्या प्रमाणावर तोफखाना, अचूक मार्गदर्शित शस्त्रे, इलेक्ट्रॉनिक युद्ध प्रणाली, उपग्रह निरीक्षण, रणगाडे आणि हजारो ड्रोन सतत कार्यरत आहेत.

FPV (First Person View) ड्रोन स्वतंत्र सैनिकालाही शोधून लक्ष्य करू शकतात. आधुनिक गुप्तचर प्रणाली सैन्याच्या हालचालींचे क्षणोक्षणी निरीक्षण करतात. त्यामुळे तालिबान लढवय्यांना प्रभावी सैनिक बनण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर पुनर्प्रशिक्षणाची गरज भासेल.

जर रशियाने तालिबान किंवा इतर परदेशी सैनिकांची भरती करण्यात यश मिळवले तर त्याचा तात्काळ फायदा म्हणजे मनुष्यबळातील तूट भरून निघेल. अतिरिक्त सैनिकांमुळे रशिया थकलेल्या तुकड्यांना विश्रांती देऊ शकेल, संरक्षणात्मक तळ सांभाळू शकेल आणि आक्रमक कारवाया सुरू ठेवू शकेल. याशिवाय परदेशी सैनिकांचा वापर केल्याने रशियन नागरिकांवर सक्तीच्या भरतीचा ताण कमी होईल.

रशिया-तालिबान संबंध दृढ होण्याचे सर्वात महत्त्वाचे परिणाम पाकिस्तानवर  होऊ शकतात. जर तालिबान सरकारला रशियाकडून आर्थिक मदत, लष्करी सहकार्य आणि राजनैतिक पाठबळ मिळाले तर त्यांची पाकिस्तानवरील अवलंबित्व कमी होऊ शकते. अलीकडील काळात पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तान यांच्यात सीमावाद, सुरक्षा प्रश्न आणि दहशतवादी गटांबाबतचे मतभेद वाढले आहेत.

भारतासाठी या घडामोडींमध्ये संधी आहेत. रशियाचा प्रभाव वाढल्यास तालिबान अधिक व्यवहार्य आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्याकडे झुकणारे धोरण स्वीकारतील, अशीही शक्यता आहे. त्यामुळे भारतविरोधी अतिरेकी संघटनांवर काही प्रमाणात नियंत्रण येऊ शकते. युक्रेन युद्धाने सिद्ध केले आहे की अत्याधुनिक तंत्रज्ञान जितके महत्त्वाचे आहे तितकेच मनुष्यबळही महत्त्वाचे आहे.