नवी दिल्ली – केंद्रीय गृहमंत्री अमित शहा यांनी गुरुवारी नवी दिल्ली येथे आगामी जनगणना २०२७ साठी डिजिटल टूल्सचा एक संच सॉफ्ट-लाँच केला. देशातील पहिली पूर्णपणे डिजिटल जनगणना करण्याच्या दिशेने हे एक मोठे पाऊल आहे. दोन टप्प्यात होणारी जनगणना ही जगातील सर्वात मोठी जनगणना प्रक्रिया असेल. त्यात भारतातील तीस लाखांहून अधिक जनगणक, पर्यवेक्षक आणि अधिकारी सहभागी होतील. या कार्यक्रमादरम्यान, अमित शहा यांनी जनगणना प्रक्रिया सुलभ करण्यासाठी आणि क्षेत्रीय कामकाजाचे निरीक्षण वाढविण्यासाठी सेंटर फॉर डेव्हलपमेंट ऑफ अॅडव्हान्स्ड कॉम्प्युटिंग (सी-डॅक) द्वारे विकसित केलेले चार प्रगत डिजिटल प्लॅटफॉर्म सादर केले. भारताच्या जनगणनेच्या इतिहासात पहिल्यांदाच, नागरिकांना स्व-गणनेचा पर्याय देखील असेल. त्यामुळे घरोघरी सर्वेक्षण करण्यापूर्वी उत्तरदात्यांचे त्यांच्या घराचे तपशील ऑनलाइन सादर करता येतील. सुरक्षित वेब-आधारित पोर्टलमुळे कुटुंबातील पात्र सदस्यांना १६ भाषांमध्ये त्यांचा डेटा भरता येईल. एकदा सबमिट केल्यानंतर, एक युनिक सेल्फ आयडी तयार केला जाईल. नंतर गणक क्षेत्रीय भेटी दरम्यान हा आयडी पडताळून पाहता येईल. डिजिटल प्लॅटफॉर्मचा अवलंब केल्याने कागदपत्रे कमी होतील, कार्यक्षमता सुधारेल आणि जनगणना प्रक्रियेत पारदर्शकता वाढेल. जागरूकता वाढवण्यासाठी शुभंकर (Amit Shah) जनगणना मोहिमेचे सार्वजनिक चेहरे म्हणून काम करण्यासाठी प्रगती (महिला गणक) आणि विकास (पुरुष गणक) हे दोन शुभंकर अनावरण करण्यात आले. शुभंकर २०४७ पर्यंत विकसित भारत निर्माण करण्याच्या राष्ट्रीय मोहिमेत महिला आणि पुरुषांच्या समान सहभागाचे प्रतीक आहेत. जनगणना आणि त्याच्या उद्दिष्टांबद्दल जागरूकता पसरवण्यासाठी त्यांचा वापर सार्वजनिक पोहोच मोहिमांमध्ये केला जाईल. जनगणनेसाठी डिजिटल साधने (Amit Shah) या कार्यक्रमात सुरू करण्यात आलेल्या चार डिजिटल साधनांचा उद्देश जनगणना कार्याचे आधुनिकीकरण करणे आहे: १. हाऊसलिस्टिंग ब्लॉक क्रिएटर वेब अॅप्लिकेशन: हा एक वेब-मॅपिंग प्लॅटफॉर्म असून अधिकाऱ्यांना प्रमाणित भौगोलिक कव्हरेजसाठी उपग्रह प्रतिमा वापरून घरांची सूची ब्लॉक तयार करण्यास सक्षम करतो. २. एचएलओ मोबाइल अॅप्लिकेशन: हे एक सुरक्षित ऑफलाइन अॅप असून नोंदणीकृत मोबाइल डिव्हाइस वापरून फील्डमधून थेट घरांची सूची डेटा गोळा आणि अपलोड करण्यास अनुमती देईल. ३. स्व-गणना पोर्टल: एक वेब-आधारित प्लॅटफॉर्म जो कुटुंबांना फील्ड पडताळणीपूर्वी स्वेच्छेने त्यांची जनगणना माहिती ऑनलाइन सबमिट करण्यास अनुमती देतो. ४. जनगणना व्यवस्थापन आणि देखरेख प्रणाली : रिअल टाइममध्ये जिल्हा, राज्य आणि राष्ट्रीय स्तरावर जनगणना क्रियाकलापांचे नियोजन, व्यवस्थापन आणि निरीक्षण करण्यासाठी एक केंद्रीकृत डॅशबोर्ड. दोन टप्प्यातील जनगणना सराव पहिला टप्पा: घरांची यादी आणि घरांची गणना – या टप्प्यात घरांच्या परिस्थिती आणि घरगुती सुविधांबद्दल माहिती गोळा केली जाईल. हे काम १ एप्रिल ते ३० सप्टेंबर २०२६ दरम्यान, प्रत्येक राज्य किंवा केंद्रशासित प्रदेशाने अधिसूचित केलेल्या ३० दिवसांच्या कालावधीत केले जाईल. घरोघरी जाऊन सर्वेक्षण करण्यापूर्वी १५ दिवसांची पर्यायी स्व-गणना विंडो असेल. दुसरा टप्पा: लोकसंख्या गणना – दुसरा टप्पा प्रत्येक व्यक्तीची लोकसंख्याशास्त्रीय, सामाजिक आणि आर्थिक माहिती नोंदवेल आणि तो फेब्रुवारी २०२७ मध्ये देशभरात आयोजित केला जाईल. लडाख या केंद्रशासित प्रदेश आणि जम्मू-काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंड या बर्फाळ प्रदेशांसाठी, सप्टेंबर २०२६ मध्ये गणना केली जाईल. दुसऱ्या टप्प्यात जातीशी संबंधित प्रश्न देखील समाविष्ट असेल.