Indian Currency Notes : देशातील कागदी नोटा (Indian Currency Notes) लवकरच चलनातून बाद होणार असून त्यांची जागा आता पूर्णपणे प्लास्टिकच्या नोटा घेणार, अशा प्रकारची एक खळबळजनक चर्चा सध्या सोशल मीडियावर जोरदार सुरू आहे.

तुमच्या खिशातील किंवा पर्समधील १००, २०० आणि ५०० रुपयांच्या कागदी नोटा लवकरच बाद होणार असल्याच्या या दाव्यांमुळे सर्वसामान्य नागरिकांमध्ये आणि व्यापारी वर्गात चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले होते.

अखेर या संपूर्ण प्रकरणावर केंद्र सरकार आणि रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाच्या (Indian Currency Notes) (आरबीआय) वतीने अधिकृत स्पष्टीकरण जारी करण्यात आले असून, या सर्व चर्चा निव्वळ अफवा असल्याचे स्पष्ट झाले आहे.

गेल्या काही दिवसांपासून सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म्सवर एक मेसेज मोठ्या प्रमाणात व्हायरल होत आहे. या मेसेजमध्ये थेट रिझर्व्ह बँकेचा (RBI) हवाला देत असा दावा केला जात आहे की, येत्या ३० जून २०२६ पासून बाजारातील सर्व प्रकारच्या कागदी नोटा टप्प्याटप्प्याने मागे घेतल्या जातील.

या कागदी चलनाचा वापर पूर्णपणे बंद करून त्याऐवजी १००% प्लास्टिकच्या म्हणजेच पॉलिमरच्या नोटा चलनात आणल्या जातील. या मेसेजमध्ये १००, २०० आणि ५०० रुपयांच्या नोटांचा प्रामुख्याने आणि थेट उल्लेख केल्यामुळे नागरिकांमधील संभ्रम आणि भीती आणखी वाढली होती.

व्हायरल मेसेजचे सत्य आणि पीआयबी फॅक्ट चेक

सोशल मीडियावरील हा दावा पूर्णपणे खोटा, निराधार आणि दिशाभूल करणारा असल्याचे केंद्र सरकारच्या ‘प्रेस इन्फॉर्मेशन ब्युरो’च्या (PIB) फॅक्ट चेक युनिटने स्पष्ट केले आहे. पीआयबीने या व्हायरल मेसेजचा कसून तपास करून त्याचे सत्य जनतेसमोर आणले आहे.

आरबीआयने सध्याच्या कागदी नोटा बंद करण्याचा किंवा त्या बदलून संपूर्णपणे प्लास्टिकच्या नोटा (Indian Currency Notes) आणण्याचा कोणताही निर्णय घेतलेला नाही, असे पीआयबीने अधिकृतपणे जाहीर केले आहे. त्यामुळे नागरिकांनी अशा कोणत्याही खोट्या मेसेजेसवर विश्वास ठेवून घाबरून जाऊ नये, असे आवाहन सरकारच्या वतीने करण्यात आले आहे.

आता प्रश्न असा पडतो की कागदी नोटा बंद होणार नसतील, तर मग अचानक प्लास्टिक नोटांची चर्चा का सुरू झाली? यामागचे मुख्य कारण म्हणजे, आरबीआयच्या मॉनेटरी पॉलिसी कमिटीच्या (MPC) बैठकीनंतर गव्हर्नरांनी देशात प्लास्टिक म्हणजेच ‘पॉलिमर’ नोटा आणण्याबाबत रिझर्व्ह बँक विचार करत असल्याचे सूतोवाच केले होते. मात्र, भारतात प्लास्टिक नोटा आणण्याचा हा विचार सध्या अत्यंत प्राथमिक आणि प्रायोगिक पातळीवर आहे.

प्लास्टिक नोटांविषयी आरबीआयची नेमकी भूमिका

जगातील अनेक प्रगत देशांमध्ये सध्या पॉलिमरच्या म्हणजेच प्लास्टिकच्या नोटांचा वापर केला जातो. या नोटा कागदी नोटांच्या तुलनेत अधिक मजबूत, जलरोधक (Waterproof), दीर्घकाळ टिकणाऱ्या आणि सुरक्षित असतात, ज्यांच्यामुळे बनावट नोटा तयार करण्यास आळा बसतो.

भारतातही भविष्यात या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून काही ठराविक मूल्यांच्या नोटा केवळ ‘प्रायोगिक तत्त्वावर’ (Experimental Basis) बाजारात आणण्याची तयारी सुरू आहे. परंतु, याचा अर्थ सध्या बाजारात असलेल्या तुमच्या-आमच्या खिशातील कागदी नोटा बंद केल्या जातील, असा अजिबात होत नाही.

पैशांशी आणि चलनी नोटांशी संबंधित अशा संवेदनशील बातम्यांमुळे बाजारात अस्थिरता निर्माण होऊ शकते, त्यामुळे अशा बातम्यांवर विश्वास ठेवण्यापूर्वी नागरिकांनी नेहमी सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे.

आरबीआय किंवा केंद्र सरकार चलनाबाबत कोणताही मोठा निर्णय घेते, तेव्हा त्याची रीतसर माहिती आरबीआयच्या अधिकृत संकेतस्थळावर किंवा मुख्य प्रवाहातील अधिकृत प्रसारमाध्यमांद्वारे जाहीर केली जाते. सोशल मीडियावरील कोणत्याही फॉरवर्डेड मेसेजवर आंधळेपणाने विश्वास न ठेवता, नेहमी अधिकृत स्रोतांकडून पडताळणी करून घेण्याचे आवाहन प्रशासनाने केले आहे.