पावसाळ्यात वीज पडण्याच्या घटना अनेकदा समोर येतात. ढगांचा मोठा गडगडाट ऐकून सर्वजण घाबरतात. अलीकडच्या काळात उत्तर भारतात वीज पडून अनेकांचा मृत्यू झाला आहे. ढगांमध्ये विजांच्या लखलखाटासह वादळे अनेकदा दिसतात. तथापि, कधीकधी वीज जमिनीवर पडल्यास ती खूप धोकादायक बनते आणि प्राणघातक बनते.

पण ढगांमध्ये ही वीज कशी तयार होते याचा तुम्ही कधी विचार केला आहे का? पावसाच्या वेळी ढगांमध्ये गडगडाटासह विजांचा कडकडाट होतो. कधी वीज पडल्याने माणूस जखमी होतो, तर कधी एखाद्याचा मृत्यूही होतो. पावसाळ्यात वीज पडण्याच्या घटना अधिक प्रमाणात घडतात. चला जाणून घेऊया आकाशात ढगांचा गडगडाट का होतो आणि वीज कशी तयार होते?

1872 मध्ये बेंजामिन फ्रँकलिन या शास्त्रज्ञाने ढगांमधील विजेचे नेमके कारण प्रथमच सांगितले होते. त्यांनी सांगितले की ढगांमध्ये पाण्याचे छोटे कण असतात, जे हवेच्या घासण्यामुळे चार्ज होतात. काही ढगांना सकारात्मक चार्ज मिळतो, तर काहींना नकारात्मक चार्ज होतो.

जेव्हा दोन्ही प्रकारचे चार्जचे ढग आकाशात एकमेकांवर आदळतात तेव्हा लाखो व्होल्टची वीज निर्माण होते. काहीवेळा अशा प्रकारे निर्माण होणारी वीज इतकी तीव्र असते की ती पृथ्वीपर्यंत पोहोचते. या घटनेला लाइटनिंग स्ट्राइक म्हणतात.

अशा प्रकारे आकाशात विजा निर्माण झाल्यावर ढगांच्या मधोमध राहणाऱ्या ठिकाणी विजेचा प्रवाह वाहू लागतो. यामुळे मोठ्या प्रमाणात चमक निर्माण होते, ज्यामुळे आकाशातील ढगांमध्ये चमक दिसून येते. विद्युत प्रवाहामुळे, भरपूर उष्णता निर्माण होते, ज्यामुळे हवेचा विस्तार होतो आणि यामुळे लाखो कण एकमेकांवर आदळतात. यामुळे ढगांमध्ये गडगडाट निर्माण होतो ज्यांचा आवाज पृथ्वीवर ऐकू येतो.

* वीज चमकल्यावर मेघगर्जनेचा आवाज का येतो?
वीज कोसळणे आणि ढगांचा गडगडाट होणे ही एकत्रित प्रक्रिया आहे. यात विजेचा लखलखाट प्रथम दिसतो. याचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे प्रकाशाचा वेग ध्वनीच्या वेगापेक्षा खूप जास्त आहे. प्रकाशाचा वेग 30,0000 किलोमीटर प्रति सेकंद आहे, तर आवाजाचा वेग 332 मीटर प्रति सेकंद आहे.

* विजेचा धोका कोठे जास्त असतो?
जेव्हा वीज पृथ्वीवर पडते तेव्हा ती प्राणघातक ठरते. शेतात, झाडांवर काम करणाऱ्यांना, झाडाखाली थांबलेल्याना, तलावात पोहणाऱ्यांना विजेचा सर्वाधिक धोका असतो. जेव्हा चार्ज केलेला ढग जमिनीवर, उंच झाड किंवा इमारतीजवळून जातो तेव्हा त्याच्या चार्जच्या विरुद्ध इमारत किंवा झाडामध्ये विरुद्ध चार्ज तयार होते. जेव्हा त्याचे प्रमाण जास्त असते, तेव्हा ढगातून इमारतीवर किंवा झाडावर विजा पडू लागतात, यालाच वीज कोसळणे म्हणतात.

* विजेपासून स्वतःचे संरक्षण कसे करावे?
वीज कडाडत असताना घरातील विद्युतीय उपकरणांपासून दूर राहा. या दरम्यान टेलिफोनचा वापर करू नये. दारे आणि खिडक्या बंद ठेवाव्यात. व्हरांडा आणि टेरेसवर जाऊ नये.