नवी दिल्ली : भारत आणि पाकिस्तानदरम्यान शनिवारी युद्धबंदीची घोषणा झाली असली, तरी या तणावपूर्ण काळात तुर्कीने खुलेआम पाकिस्तानला पाठिंबा दिला, तर इस्रायलने भारताची साथ दिली. युद्धबंदीनंतर तुर्कीने या निर्णयाचे स्वागत केले आणि दोन्ही देशांनी थेट संवाद साधावा, असे आवाहन केले. मात्र, जेव्हा जगातील अनेक देश तटस्थ भूमिका घेत होते, तेव्हा तुर्की आणि इस्रायलने स्पष्टपणे आपली बाजू निवडली. तुर्कीच्या या भूमिकेमागील कारणे वैचारिक, भू-राजकीय आणि आर्थिक हितसंबंधांशी जोडली गेली आहेत. तुर्कीचा खुला पाठिंबा – भारताने शुक्रवारी आरोप केला की, पाकिस्तानने तुर्कीच्या सोंगार ड्रोनचा वापर भारतातील ३६ ठिकाणांवर हल्ले करण्यासाठी केला. याउलट, पाकिस्तानने भारत इस्रायली ड्रोन वापरत असल्याचा दावा केला. तुर्कीचे राष्ट्राध्यक्ष रेसेप तय्यप एर्दोआन यांनी गुरुवारी पाकिस्तानला ‘बांधव’ संबोधत त्यांच्यासाठी प्रार्थना केली. तुर्कीच्या सी-१३० विमानाने नुकतेच पाकिस्तानात उतरण केले, ज्याला तुर्कीने इंधन भरण्यासाठी थांबा असल्याचे सांगितले. तसेच, तुर्कीचे युद्धनौका टीसीजी ब्यूकाडा गेल्या आठवड्यात कराची बंदरात दाखल झाली, ज्याला तुर्कीने मैत्रीपूर्ण भेट म्हटले. वैचारिक आणि ऐतिहासिक जवळीक – सौदी अरबमधील भारताचे माजी राजदूत तलमीज अहमद यांच्या मते, तुर्की आणि पाकिस्तानदरम्यान इस्लामवर आधारित वैचारिक जवळीक आहे. शीतयुद्धात दोन्ही देश सेंटो आणि आरसीडीसारख्या गटांमध्ये अमेरिकेचे सहकारी होते. पाकिस्तानी जनरल आणि तुर्की यांच्यात वैयक्तिक संबंधही राहिले आहेत. एर्दोआन यांनी इस्लामवादी नेते म्हणून स्वतःची प्रतिमा बळकट करत पाकिस्तानशी संबंध दृढ केले. ते काश्मीर मुद्द्याला इस्लामिक मुद्दा म्हणून मांडतात, ज्यामुळे भारताशी तुर्कीचे संबंध तणावपूर्ण राहिले आहेत. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी तुर्कीला भेट न देणे हा या अस्वस्थतेचा पुरावा आहे. आर्थिक आणि लष्करी हितसंबंध – यूएई आणि इजिप्तमधील भारताचे माजी राजदूत नवदीप सूरी यांच्या मते, तुर्की आणि पाकिस्तान यांच्यातील जवळीक केवळ वैचारिक नाही, तर तुर्कीला पाकिस्तानच्या संरक्षण बाजारपेठेचा मोठा वाटा मिळतो. तुर्कीने पाकिस्तानला बायरक्तार टीबी२, सोंगार ड्रोन आणि मिल्गेम-श्रेणीच्या युद्धनौका पुरवल्या आहेत. २०२० पर्यंत तुर्की पाकिस्तानचा दुसरा सर्वात मोठा शस्त्र पुरवठादार बनला होता. तुर्की इस्लामिक जगतात नेतृत्वाची महत्त्वाकांक्षा बाळगतो, ज्याला सौदी अरबकडून आव्हान मिळते. सौदी अरबकडे मक्का-मदिनासारखी पवित्र स्थळे आहेत, तर तुर्कीकडे उस्मानी साम्राज्याचा वारसा आहे. एर्दोआन यांनी २०१९ मध्ये मलेशिया, इराण आणि पाकिस्तानसह स्वतंत्र इस्लामिक गट स्थापन करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु सौदी अरबाने पाकिस्तानला रोखले. इस्लामचा प्रभाव – पाकिस्तान हा इस्लामिक देशांमधील एकमेव अण्वस्त्रधारी देश आहे, ज्यामुळे त्याचे महत्त्व वाढते. तलमीज अहमद यांच्या मते, तुर्की आणि पाकिस्तान यांच्यातील लष्करी सहकार्य पूर्वीपासून आहे, परंतु एर्दोआन यांच्या काळात इस्लामचा प्रभाव वाढला. “इस्लामचा उपयोग संधीप्रसंगी नारा म्हणून केला जातो. जेव्हा भू-राजकीय हितसंबंध येतात, तेव्हा इस्लाम मागे पडतो,” असे अहमद म्हणाले. तुर्कीला पश्चिम आशियात उस्मानी साम्राज्यासारखा प्रभाव प्रस्थापित करायचा आहे, आणि पाकिस्तानला तो महत्त्वाचा सहकारी मानतो. तुर्की-पाकिस्तान-अझरबैजान त्रिकूट – तुर्की, पाकिस्तान आणि अझरबैजान यांच्यातील मैत्री आर्मेनियाविरुद्ध आहे. पाकिस्तान हा आर्मेनियाला स्वायत्त राष्ट्र म्हणून मान्यता न देणारा एकमेव देश आहे. अझरबैजानच्या नागोर्नो-काराबाख विवादात तुर्की आणि पाकिस्तान त्याला पाठिंबा देतात, तर तुर्की काश्मीरवर पाकिस्तानला समर्थन देतो. २०२० मध्ये तुर्कीच्या पाकिस्तान दौऱ्यावर तत्कालीन पंतप्रधान इम्रान खान यांनी तुर्कांनी ‘हिंदुस्थानवर ६०० वर्षे राज्य केले’ असे गौरवोद्गार काढले होते. भारतासाठी धक्का? तलमीज अहमद यांच्या मते, तुर्कीचा पाठिंबा भारतासाठी धक्कादायक नाही, कारण तुर्की नेहमीच काश्मीरवर भारताला छेडत आला आहे. भारताचे इस्रायल, सौदी अरब, कतार, यूएई आणि इराण यांच्याशी मजबूत संबंध आहेत, जे मध्य-पूर्व आणि गल्फमधील भारताच्या हितांना बळ देतात. सौदी अरबने पाकिस्तानला आर्थिक संकटातून अनेकदा बाहेर काढले आहे, जशी मदत तुर्कीने कधीच केली नाही. नवदीप सूरी यांनी तुर्की-पाकिस्तान जवळीक कमी लेखली, असे सांगत की २०० देशांपैकी तुर्कीचा पाठिंबा मोठा धक्का नाही. इस्लामिक देशांचे संघटन (ओआयसी) ओआयसीने तणाव कमी करण्याचे आवाहन केले, परंतु काश्मीरवर पाकिस्तानला पाठिंबा दिला. भारताच्या ७ मे च्या कारवाईनंतर ओआयसीने भारताचे आरोप निराधार असल्याचे म्हटले आणि काश्मीर हा मुख्य मुद्दा असल्याचे नमूद केले. दरम्यान, तुर्की आणि पाकिस्तान यांच्यातील जवळीक इस्लाम, लष्करी सहकार्य, आर्थिक हितसंबंध आणि भू-राजकीय रणनीती यांच्या मिश्रणातून निर्माण झाली आहे. तुर्की इस्लामिक जगतात नेतृत्व आणि पश्चिम आशियात प्रभाव वाढवण्यासाठी पाकिस्तानला सहकारी मानतो, तर भारताने इस्रायल, ग्रीस, आर्मेनिया आणि यूएईसारख्या देशांशी संबंध मजबूत करत तुर्कीच्या आव्हानांना प्रत्युत्तर दिले आहे. युद्धबंदीमुळे तणाव कमी होण्याची आशा आहे, परंतु तुर्की-पाकिस्तान संबंध भारतासाठी आव्हान ठरू शकतात. तुर्की देशात धार्मिक लोकसंख्येच्या प्रमाणानुसार 99 टक्के मुस्लीम धर्मीय लोक राहतात. तुर्की हा 8.53 कोटी लोकसंख्येचा देश आहे.
