Operation Sindoor: भारताच्या ‘ऑपरेशन सिंदूर’ अंतर्गत 6-7 मे च्या रात्री पाकिस्तान आणि पाकिस्तान प्रशासित कश्मीरमधील 9 दहशतवादी तळांवर केलेल्या मिसाइल हल्ल्यांमुळे पाकिस्तानची हवाई संरक्षण यंत्रणा अपयशी ठरल्याचे समोर आले आहे. भारताने ही कारवाई पहलगाम येथील 26 पर्यटकांच्या हत्येच्या प्रत्युत्तरात केली, तर पाकिस्तानने मशिदी आणि नागरी भागांना लक्ष्य केल्याचा आरोप केला. पाकिस्तानच्या हवाई संरक्षण यंत्रणेला भारताच्या मिसाइल रोखण्यात का अपयश मिळाले, याची कारणे तज्ञांनी स्पष्ट केली आहेत.

पाकिस्तानचा दावा आणि भारताची भूमिका –
पाकिस्तानी लष्कराचे प्रवक्ते लेफ्टनंट जनरल अहमद शरीफ चौधरी यांनी दावा केला की, भारताने 6 मे च्या रात्री 1:05 ते 1:30 या वेळेत 6 ठिकाणांवर 24 हल्ले केले, ज्यात मस्जिदी आणि नागरी भागांचा समावेश होता. याउलट, भारताने फक्त दहशतवादी तळांनाच लक्ष्य केल्याचे सांगितले. पाकिस्तानने भारताची 5 लढाऊ विमाने आणि एक ड्रोन पाडल्याचा दावा केला, परंतु भारताने यावर कोणतीही प्रतिक्रिया दिलेली नाही.

हवाई संरक्षण यंत्रणेची मर्यादा –
पाकिस्तानच्या हवाई संरक्षण यंत्रणेत चिनी बनावटीच्या HQ-9BE, HQ-16FE आणि FD-2000 प्रणालींचा समावेश आहे, ज्या क्रूझ आणि बलिस्टिक मिसाइल रोखण्यास सक्षम आहेत. मात्र, तज्ञांच्या मते, हवा-ते-जमीन मिसाइल (Air-to-Ground Missiles) रोखण्याची यंत्रणाच पाकिस्तानकडे नाही. माजी हवाई दल अधिकारी इकरामुल्लाह भट्टी यांनी एका वृत्तवाहिनीला सांगितले की, भारताने कदाचित हवा-ते-जमीन मिसाइल्सचा वापर केला असावा, ज्यांची गती मॅक 3 ते मॅक 9 (3675-11025 किमी/तास) आहे.

भौगोलिक आणि तांत्रिक आव्हाने –
माजी हवाई कमोडोर आदिल सुलतान यांनी सांगितले की, भारत-पाकिस्तानच्या जवळच्या सीमा (काही ठिकाणी फक्त काही मीटर) आणि 2500 किमी लांबीच्या पूर्व सीमेमुळे 100% संरक्षण देणारी यंत्रणा उभारणे अशक्य आहे. अशा यंत्रणेसाठी अब्जावधी डॉलर्स लागतील, तरीही ती पूर्णपणे प्रभावी ठरणार नाही. हवा-ते-जमीन मिसाइल्सची उड्डाण कालावधी कमी असल्याने प्रतिसादासाठीचा वेळ अत्यंत मर्यादित असतो. याउलट, जमीन-ते-जमीन मिसाइल्सची उड्डाण कालावधी जास्त असल्याने त्यांना रोखणे शक्य आहे.

रडार आणि एकाचवेळी हल्ल्यांची अडचण –
आदिल सुलतान यांनी नमूद केले की, एकाच वेळी विविध दिशांनी येणाऱ्या मिसाइल्सना रडारवर ओळखणे आणि त्वरित प्रत्युत्तर देणे कठीण आहे. भारताच्या स्कॅल्प आणि स्पाइस-2000 मिसाइल्स अत्यंत अचूक आणि रडार टाळणाऱ्या (Stealth) असल्याने त्या रोखणे पाकिस्तानच्या HQ-9 यंत्रणेला अशक्य झाले. X वरील काही पोस्ट्सनुसार, पाकिस्तानच्या चिनी हवाई संरक्षण यंत्रणेच्या त्रुटी उघड झाल्या आहेत.

यापूर्वीही अपयश –
ही पहिलीच घटना नाही. मार्च 2022 मध्ये भारताची ब्रह्मोस मिसाइल चुकून पाकिस्तानच्या मियां चन्नू येथे पडली होती. तेव्हा पाकिस्तानने दावा केला की, त्यांच्या हवाई संरक्षण यंत्रणेने मिसाइलचा माग काढला होता, परंतु ती रोखण्यात अपयश आले. ती सुपरसॉनिक क्रूझ मिसाइल होती, जी ध्वनीच्या तिप्पट वेगाने (मॅक 3) प्रवास करते.

तुलनात्मक कमजोरी –
भारताकडे रशियन S-400 ‘सुदर्शन’ प्रणाली आहे, जी 400 किमी पर्यंत लक्ष्यांचा माग काढू शकते आणि मॅक 14 वेगाच्या मिसाइल्सना रोखू शकते. याउलट, पाकिस्तानची HQ-9BE प्रणाली 100-200 किमी अंतरापर्यंत प्रभावी आहे, परंतु तिचा रडार S-400 च्या तुलनेत कमी प्रगत आहे. 2019 नंतर भारताने राफेल विमाने आणि S-400 यंत्रणा तर पाकिस्तानने चिनी J-10C विमाने आणि HQ-9 प्रणाली मिळवली, तरीही भारताची तंत्रज्ञानात्मक प्रगती पाकिस्तानपेक्षा सरस आहे.

दरम्यान, पाकिस्तानची हवाई संरक्षण यंत्रणा भारताच्या वेगवान, रडार-टाळणाऱ्या मिसाइल्स आणि जवळच्या भौगोलिक सीमांमुळे अपयशी ठरली. तज्ञांच्या मते, कोणतीही यंत्रणा 100% संरक्षण देऊ शकत नाही, विशेषतः एकाच वेळी विविध दिशांनी होणाऱ्या हल्ल्यांविरुद्ध. भारताच्या अचूक हल्ल्यांनी पाकिस्तानच्या संरक्षण यंत्रणेच्या मर्यादा उघड केल्या आहेत.