Global Hunger Index : ग्लोबल हंगर इंडेक्सची नवीन आवृत्ती प्रसिद्ध झाली. वर्षभरापूर्वीच्या तुलनेत यावेळी भारताची इंडेक्समध्ये स्थिती खराब झाली. गेल्या वर्षी या निर्देशांकात भारत १०७ व्या क्रमांकावर होता. ग्लोबल हंगर इंडेक्स 2023 मध्ये 125 देशांमध्ये भारत 111 व्या क्रमांकावर आहे. यावरून नवा वाद  सुरू झाला आहे.

सर्व शेजारी देश भारतापेक्षा रैंकिंगमध्ये पुढे कसे
ग्लोबल हंगर इंडेक्सवर वादाचे कारण म्हणजे भारताला अनेक शेजारी देशांच्या खाली ठेवले. उदाहरणार्थ, यावेळी पाकिस्तान निर्देशांकात 102 व्या स्थानावर आहे. निर्देशांकात बांगलादेश 81व्या, नेपाळ 69व्या आणि श्रीलंका 60व्या स्थानावर आहे. याचा अर्थ असा की नेपाळ आणि श्रीलंका आणि पाकिस्तान आणि बांगलादेशसारख्या देशांमध्येही भुकेची स्थिती भारतापेक्षा चांगली आहे.

भारत सरकारची भूमिका
निर्देशांक जाहीर होताच त्याबाबत चर्चेचा रंगली आहे. भारत सरकारने या निर्देशांकावर ताबडतोब प्रतिक्रिया दिली आणि  हा  Global Hunger Index पूर्णपणे नाकारला. भारत सरकार आपली भूमिका स्पष्ट करताना सांगतात की,’निर्देशांक तयार करण्यासाठी ज्या मापदंडांवर भूक मोजली गेली आहे ते भारतातील वास्तविक परिस्थिती दर्शवत नाही. महिला आणि बाल विकास मंत्रालयाचा आरोप आहे की निर्देशांकात कार्यपद्धतीच्या गंभीर समस्या आहेत. हा निर्देशांक दुर्भावनापूर्ण हेतूने तयार करण्यात आल्याचा आरोपही मंत्रालयाने केला आहे.’

ग्लोबल हंगर इंडेक्स म्हणजे काय?
– सर्वप्रथम, ग्लोबल हंगर इंडेक्स म्हणजे काय आणि ते कसे तयार केले जाते हे जाणून घेऊया..
– हा निर्देशांक अलायन्स 2015 नावाच्या गटाने तयार केला, जो युरोपियन गैर-सरकारी संस्थांचा (एनजीओ) एक गट आहे, ज्यामध्ये आयर्लंडचा कंसर्न वर्ल्डवाइड आणि जर्मनीचा वेल्ट हंगर हिल्फे प्रमुख आहेत. अलायन्स 2015 चा दावा आहे की ते जागतिक, प्रादेशिक आणि राष्ट्रीय स्तरावर भूक मोजण्यासाठी विस्तृत मेट्रिक्स वापरते. निर्देशांकाची नवीनतम आवृत्ती एक दिवस आधी म्हणजे 12 ऑक्टोबर रोजी प्रसिद्ध झाली.

Global Hunger Index  या वर्षी निर्देशांकाची 16 वी आवृत्ती
ग्लोबल हंगर इंडेक्सची पहिली आवृत्ती 2000 मध्ये सुरू झाली. त्यानंतर काही वर्षे सोडली तर, जवळपास दरवर्षी त्याची नवीन आवृत्ती प्रसिद्ध होत आहे. यावेळी निर्देशांकाची 16 वी आवृत्ती आली आहे. 2030 पर्यंत जगातून उपासमारीची समस्या दूर करणे हे निर्देशांकाचे उद्दिष्ट आहे. जागतिक भूक निर्देशांक कसा तयार केला जातो किंवा भूक मोजण्याचे सूत्र काय आहे हे समजून घेणे आवश्यक आहे.

या चार स्केलवर गणना केली जाते
2015 उपासमारीची गणना करण्यासाठी युती चार व्यापक मेट्रिक्स वापरते. त्याचा पहिला उपाय म्हणजे कुपोषण. हे कॅलरी सेवनाच्या आधारावर ठरवले जाते, म्हणजेच लोकसंख्येच्या किती टक्के लोकांना कमी उष्मांकयुक्त अन्न मिळते हे पाहिले जाते. दुसरा पॅरामीटर म्हणजे मुलांचा अपव्यय. यामध्ये ५ वर्षांखालील मुलांना ठेवण्यात आले आहे, ज्यांचे वजन त्यांच्या उंचीपेक्षा कमी आहे. तिसरा पॅरामीटर म्हणजे मुलांची स्टंटिंग, ज्यामध्ये 5 वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या मुलांना ठेवले जाते ज्यांचे वजन त्यांच्या वयापेक्षा कमी आहे. चौथा मापदंड म्हणजे बालमृत्यू, म्हणजे कुपोषणामुळे पाच वर्षांखालील मुलांच्या मृत्यूचे प्रमाण.

हे निर्देशांक बनवण्याचे सूत्र
अलायन्स 2015 पहिल्या आणि चौथ्या पॅरामीटर्सना 33.33 टक्के वेटेज देते. म्हणजेच 100 पॉइंट स्केलमध्ये 66.66 गुण कुपोषण आणि बालमृत्यू द्वारे निर्धारित केले जातात. तर मुलांचा अपव्यय आणि मुलांचे स्टंटिंग या दोघांना 16.66 टक्के वेटेज मिळते. अशा प्रकारे, विविध देशांचे गुण 100 गुणांच्या प्रमाणात ठरवले जातात आणि त्यानंतर मिळालेल्या गुणांनुसार देशांची क्रमवारी निश्चित केली जाते. 9.9 पेक्षा कमी गुण मिळविणारे देश सर्वात कमी उपासमारीच्या श्रेणीत आहेत. 20 ते 34.9 स्कोअर असलेल्या देशांची स्थिती गंभीर मानली जाते, तर 50 पेक्षा जास्त स्कोअर अत्यंत धोकादायक मानला जातो.

निर्देशांकाच्या नवीनतम आवृत्तीबद्दल बोलायचे तर, ‘भारताची क्रमवारी घसरण्यात मुलांचा अपव्यय हा सर्वात मोठा हातभार आहे. निर्देशांकानुसार, भारतात चाइल्ड वेस्टिंग जाण्याचे प्रमाण १८.७ टक्के आहे, जे जगात सर्वाधिक आहे. याचाच अर्थ भारतात पाच वर्षांखालील मुलांची संख्या सर्वाधिक आहे ज्यांचे वजन त्यांच्या उंचीपेक्षा कमी आहे. निर्देशांकानुसार, भारतातील कुपोषण दर 16.6 टक्के आहे, तर पाच वर्षांखालील मुलांमधील मृत्यू दर 3.1 टक्के आहे.’