International Tiger Day 2026: भारतात वाघांची संख्या वाढत असली, तरी त्यांच्या भविष्यासमोर एक गंभीर आव्हान उभे राहिले आहे. वाघांच्या डीएनएमध्ये (DNA) होत असलेल्या बदलांमुळे आणि वाढत्या इनब्रीडिंगमुळे (जवळच्या नात्यातील वाघांमधील प्रजनन) शास्त्रज्ञांनी चिंता व्यक्त केली आहे. २९ जुलै रोजी साजऱ्या होणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय वाघ दिनानिमित्त (International Tiger Day) वाघांच्या संरक्षणासोबतच त्यांच्या आनुवंशिक आरोग्याकडे लक्ष देण्याची गरज अधोरेखित करण्यात येत आहे.

भारतातील विविध व्याघ्र प्रकल्पांमध्ये (Tiger Reserve) राहणाऱ्या वाघांवर अनेक वर्षांपासून संशोधन सुरू आहे. या संशोधनाचा मुख्य उद्देश वाघांच्या डीएनएमधील बदल, त्यांच्यातील आनुवंशिक विविधता आणि इनब्रीडिंगचा परिणाम समजून घेणे हा आहे. तज्ज्ञांच्या मते, एकाच कुटुंबातील किंवा जवळच्या आनुवंशिक नात्यातील वाघांमध्ये वारंवार प्रजनन झाल्यास त्यांच्या जीनमधील विविधता कमी होऊ लागते. याचा परिणाम त्यांच्या शारीरिक क्षमतेवर, वजनावर, रोगप्रतिकारशक्तीवर आणि संपूर्ण प्रजातीच्या भविष्यातील अस्तित्वावर होऊ शकतो.

वाघांच्या डीएनएचा अभ्यास करण्यासाठी शास्त्रज्ञ त्यांच्या विष्ठा, केस आणि रक्ताचे नमुने गोळा करतात. या नमुन्यांच्या तपासणीतून वेगवेगळ्या जंगलांतील वाघांमध्ये किती आनुवंशिक साम्य आहे, तसेच इनब्रीडिंगचा धोका किती वाढला आहे, याची माहिती मिळते. याशिवाय वाघांचे वर्तन, त्यांच्या हालचाली, पंजांचे ठसे आणि त्यांचा परिसर यांचाही अभ्यास केला जातो. त्यामुळे त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासाबाबत अधिक अचूक माहिती मिळण्यास मदत होते.

इनब्रीडिंग म्हणजे नेमकं काय?

जेव्हा एकाच कुटुंबातील किंवा जवळच्या आनुवंशिक नात्यातील नर आणि मादी वाघांमध्ये वारंवार प्रजनन होते, तेव्हा त्या प्रक्रियेला इनब्रीडिंग म्हणतात. एखादा व्याघ्र प्रकल्प इतर जंगलांपासून पूर्णपणे वेगळा झाला, तर नवीन वाघ तिथे येऊ शकत नाहीत. अशा परिस्थितीत त्याच परिसरातील वाघांमध्येच प्रजनन होत राहते. त्यामुळे जीनमधील विविधता कमी होत जाते आणि भविष्यात गंभीर समस्या निर्माण होतात.

तज्ज्ञांच्या मते, सतत इनब्रीडिंग झाल्यास वाघांची रोगप्रतिकारशक्ती कमी होऊ शकते. जन्मजात विकारांचे प्रमाण वाढू शकते. त्यांची शारीरिक ताकद आणि प्रजनन क्षमता कमी होण्याची शक्यता असते. दीर्घकाळ ही स्थिती कायम राहिल्यास संपूर्ण वाघांच्या लोकसंख्येवर त्याचा नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.

ओडिशातील सिमिलीपाल व्याघ्र प्रकल्प हा याचे महत्त्वाचे उदाहरण मानला जातो. येथे वाघांची संख्या तुलनेने कमी असून हा परिसर इतर जंगलांपासून बराच वेगळा आहे. त्यामुळे येथे इनब्रीडिंगची समस्या अधिक गंभीर झाली आहे. विशेषतः येथे आढळणाऱ्या ब्लॅक टायगरमुळेही हा विषय चर्चेत आला आहे. आनुवंशिक विविधता वाढवण्यासाठी अलीकडच्या काळात इतर व्याघ्र प्रकल्पांमधून वाघ सिमिलीपालमध्ये आणण्याचे प्रयत्न करण्यात आले आहेत.

शास्त्रज्ञांच्या मते, या समस्येवर उपाय म्हणून टायगर कॉरिडॉर अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. टायगर कॉरिडॉर म्हणजे दोन जंगलांना जोडणारे सुरक्षित नैसर्गिक मार्ग. या मार्गांमुळे वाघ एका जंगलातून दुसऱ्या जंगलात सहज जाऊ शकतात. त्यामुळे वेगवेगळ्या भागातील वाघांमध्ये प्रजनन होऊन आनुवंशिक विविधता टिकून राहते. परिणामी इनब्रीडिंगचा धोका कमी होतो आणि वाघांची प्रजाती अधिक निरोगी राहते.

भारताने वाघ संवर्धनात मोठे यश मिळवले असले, तरी केवळ वाघांची संख्या वाढणे पुरेसे नाही. त्यांच्या आनुवंशिक आरोग्याचे संरक्षण करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे व्याघ्र प्रकल्पांमधील संपर्क वाढवणे, नैसर्गिक अधिवासाचे संवर्धन करणे आणि वैज्ञानिक संशोधनाच्या आधारे संवर्धनाची धोरणे राबवणे आवश्यक आहे. यामुळेच भारतीय वाघांचे अस्तित्व भविष्यातही सुरक्षित राहू शकते.