GST : वस्तू आणि सेवा कर (जीएसटी) भारतात लागू झाल्यापासून सामान्य माणूस आणि व्यापारी यांच्यासाठी कराच्या नियमांचे बारकावे समजून घेणे गरजेचे झाले आहे. बऱ्याचदा लोक ‘जीएसटी फ्री’ आणि ‘0% जीएसटी’ यांना एकच समजतात. पण खरे तर यात खूप मोठा फरक आहे. हा फरक तुम्ही खरेदी करताना दिसणाऱ्या वस्तूंच्या किमतीवर आणि तुमच्या खिशावर थेट परिणाम करतो. हा फरक समजून घेण्यासाठी आपण सोप्या भाषेत त्याची सविस्तर माहिती घेऊया, ज्यामुळे तुम्हाला यातील गुंतागुंत कळेल आणि तुम्ही खरेदी करताना योग्य निर्णय घेऊ शकाल.

जीएसटी फ्री म्हणजे काय?

‘जीएसटी फ्री’ म्हणजे एखादी वस्तू किंवा सेवा पूर्णपणे करमुक्त असते. म्हणजेच, सरकारने त्या वस्तूवर किंवा सेवेवर कोणताही जीएसटी आकारायचा नाही, असा निर्णय घेतलेला असतो. याचा अर्थ, तुम्ही त्या वस्तूवर किंवा सेवेवर जीएसटी भरत नाही. उदाहरणार्थ, दूध, ताजा भाजीपाला, फळे, शाळेची फी, काही वैद्यकीय सेवा यांसारख्या गोष्टी जीएसटी फ्री असतात.

पण यात एक पेच आहे. जेव्हा एखादी वस्तू जीएसटी फ्री असते, तेव्हा ती तयार करण्यासाठी किंवा विकण्यासाठी लागणाऱ्या कच्च्या मालावर किंवा इतर खर्चावर विक्रेत्याने जीएसटी भरलेला असतो. पण, जीएसटी फ्री वस्तू असल्यामुळे त्याला या खर्चावर ‘इनपुट टॅक्स क्रेडिट’ (ITC) मिळत नाही. म्हणजेच, त्याने भरलेला कर परत मिळत नाही. यामुळे विक्रेत्याचा खर्च वाढतो आणि तो हा खर्च वस्तूच्या किमतीत मिसळतो. परिणामी, जीएसटी फ्री असलेली वस्तू किंवा सेवा तुम्हाला कधीकधी जास्त किमतीत पडू शकते.

उदाहरण: समजा, एक दुकानदार दूध विकतो. दूध जीएसटी फ्री आहे, म्हणजे त्यावर जीएसटी लागत नाही. पण दूध पॅक करण्यासाठी लागणाऱ्या प्लास्टिकवर त्याने जीएसटी भरलेला आहे. हा जीएसटी त्याला परत मिळत नाही. त्यामुळे तो दूधाच्या किमतीत हा खर्च जोडतो आणि तुम्हाला दूध थोडे महाग पडते.

0% जीएसटी म्हणजे काय?

‘0% जीएसटी’ म्हणजे त्या वस्तू किंवा सेवेवर जीएसटी लागतो, पण त्याचा दर 0% आहे. याचा अर्थ, तुम्हाला त्या वस्तूवर किंवा सेवेवर जीएसटी भरावा लागत नाही, पण ती जीएसटीच्या कक्षेत येते. यात सर्वात मोठा फायदा हा आहे की, विक्रेत्याला इनपुट टॅक्स क्रेडिट (ITC) मिळते. म्हणजेच, त्याने कच्च्या मालावर किंवा इतर खर्चावर भरलेला जीएसटी परत मिळतो. यामुळे विक्रेत्याचा खर्च कमी होतो आणि परिणामी ग्राहकाला ती वस्तू किंवा सेवा स्वस्त मिळते.

0% जीएसटी विशेषतः निर्यात केलेल्या वस्तूंवर आणि काही खास सेवांवर लागतो. उदाहरणार्थ, भारतातून परदेशात निर्यात होणारी उत्पादने, आंतरराष्ट्रीय विमानसेवा किंवा काही विशेष प्रकारच्या वस्तूंवर 0% जीएसटी असतो.

उदाहरण: समजा, एक कंपनी परदेशात कापड निर्यात करते. या कापडावर 0% जीएसटी आहे. कंपनीने कापड बनवण्यासाठी लागणाऱ्या कच्च्या मालावर (जसे धागे, रंग) जीएसटी भरलेला आहे. पण 0% जीएसटीमुळे ती कंपनी हा जीएसटी परत मागू शकते. यामुळे तिचा खर्च कमी होतो आणि ती कापड स्वस्तात विकू शकते, ज्यामुळे परदेशी ग्राहकांना फायदा होतो.

इनपुट टॅक्स क्रेडिट (ITC) म्हणजे काय आणि त्याचा परिणाम कसा होतो?

इनपुट टॅक्स क्रेडिट (ITC) हा जीएसटी प्रणालीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. जेव्हा एखादा व्यापारी किंवा उत्पादक आपल्या व्यवसायासाठी कच्चा माल, उपकरणे किंवा इतर गोष्टी खरेदी करतो, तेव्हा त्याला त्या खरेदीवर जीएसटी भरावा लागतो. हा जीएसटी तो सरकारकडून परत मागू शकतो, जर त्याने विकलेली वस्तू किंवा सेवा जीएसटीच्या कक्षेत असेल. याला इनपुट टॅक्स क्रेडिट म्हणतात.जीएसटी फ्री पुरवठा: यात विक्रेत्याला ITC मिळत नाही. त्यामुळे त्याचा खर्च वाढतो. हा वाढलेला खर्च तो वस्तूच्या किमतीत जोडतो, ज्यामुळे ग्राहकाला ती वस्तू महाग पडते.

0% जीएसटी पुरवठा: यात विक्रेत्याला ITC मिळते. त्यामुळे त्याचा खर्च कमी होतो आणि ग्राहकाला वस्तू स्वस्त मिळते.

सोपे उदाहरण: जीएसटी फ्री: तुम्ही बाजारातून ताज्या भाज्या खरेदी करता. त्या जीएसटी फ्री असतात. पण दुकानदाराने त्या भाज्या आणण्यासाठी गाडी, पेट्रोल किंवा पिशव्यांवर जीएसटी भरलेला असतो. तो हा खर्च परत मागू शकत नाही, त्यामुळे भाज्यांच्या किमतीत हा खर्च जोडला जातो.

0% जीएसटी: तुम्ही निर्यातीसाठी तयार केलेले कपडे खरेदी करता. त्यावर 0% जीएसटी आहे. विक्रेत्याने कपडे बनवण्यासाठी लागणाऱ्या मालावर जीएसटी भरलेला असतो, पण तो परत मागू शकतो. त्यामुळे त्याचा खर्च कमी होतो आणि तुम्हाला कपडे स्वस्त मिळतात.

कायदेशीर दृष्टिकोन काय आहे?

इन्स्टिट्यूट ऑफ चार्टर्ड अकाउंटंट्स ऑफ इंडिया (ICAI) नुसार, केंद्रीय जीएसटी कायदा (CGST Act) च्या कलम ११ आणि एकात्मिक जीएसटी कायदा (IGST Act) च्या कलम ६ अंतर्गत सरकार काही आवश्यक वस्तू आणि सेवांना जीएसटीपासून पूर्णपणे सूट देते. यामुळे सामान्य लोकांना मूलभूत गरजांच्या वस्तू स्वस्त मिळाव्यात, हा उद्देश असतो. दुसरीकडे, 0% जीएसटीचा नियम प्रामुख्याने निर्यात आणि काही विशेष सेवांसाठी आहे, ज्यामुळे भारतातील उत्पादने आंतरराष्ट्रीय बाजारात स्पर्धात्मक राहावीत.

हा फरक का महत्त्वाचा आहे?

जीएसटी फ्री आणि 0% जीएसटी यातील फरक समजून घेणे तुमच्या खिशासाठी खूप महत्त्वाचे आहे. कारण:जीएसटी फ्री = नेहमी स्वस्त नाही: जीएसटी फ्री वस्तूंवर तुम्हाला कर भरावा लागत नाही, पण विक्रेत्याला ITC मिळत नसल्याने त्याचा खर्च वाढतो. हा खर्च तो वस्तूच्या किमतीत जोडतो, त्यामुळे ती वस्तू तुम्हाला महाग पडू शकते.

0% जीएसटी = स्वस्त वस्तू: यात विक्रेत्याला ITC मिळते, त्यामुळे त्याचा खर्च कमी होतो आणि तुम्हाला वस्तू स्वस्त मिळते.
खरेदीचा निर्णय: तुम्ही खरेदी करताना वस्तू जीएसटी फ्री आहे की 0% जीएसटी आहे हे तपासले, तर तुम्हाला काय स्वस्त पडेल हे समजेल.

प्रॅक्टिकल उदाहरण –

जीएसटी फ्री: तुम्ही बाजारातून ताजे दूध खरेदी करता. दूध जीएसटी फ्री आहे, पण दुकानदाराने दूध आणण्यासाठी आणि पॅकिंगसाठी जीएसटी भरलेला आहे. तो हा खर्च दूधाच्या किमतीत जोडतो. त्यामुळे दूध तुम्हाला ५० रुपये लिटरऐवजी ५५ रुपये लिटर पडू शकते.

0% जीएसटी: तुम्ही निर्यातीसाठी तयार केलेली चप्पल खरेदी करता. ती 0% जीएसटी आहे. विक्रेत्याने चप्पल बनवण्यासाठी लागणाऱ्या चामड्यावर आणि इतर खर्चावर जीएसटी भरलेला आहे, पण तो परत मागू शकतो. त्यामुळे चप्पल तुम्हाला ५०० रुपयांऐवजी ४५० रुपयांना मिळते.

जीएसटी फ्री आणि 0% जीएसटी यातील फरक समजून घेतल्याने तुम्ही खरेदी करताना योग्य निर्णय घेऊ शकता. जीएसटी फ्री वस्तूंवर कर नसतो, पण विक्रेत्याला ITC न मिळाल्याने त्या महाग पडू शकतात. तर 0% जीएसटी असलेल्या वस्तूंवरही कर नसतो, पण विक्रेत्याला ITC मिळाल्याने त्या स्वस्त मिळतात. म्हणून, पुढच्या वेळी खरेदी करताना विक्रेत्याला विचारा की वस्तू जीएसटी फ्री आहे की 0% जीएसटी आहे, आणि तुमच्या खिशाला किती फायदा होईल याचा विचार करा!