Nuclear bomb | J. Robert Oppenheimer | Israel-Iran : इराणमध्ये अणुबॉम्बचा धोका पाहून अमेरिकेने असे पाऊल उचलले ज्यामुळे इराण-इस्रायल युद्धाची दिशा बदलली. अमेरिकेने आपल्या अत्याधुनिक ‘बी-२ स्टेल्थ’ फायटरमधून इराणच्या अणुतळांवर अतिशय शक्तिशाली पृथ्वीला हादरवून टाकणारे बॉम्ब टाकले. असा दावा केला जात आहे की त्यांनी पर्वतांच्या खोलवर बांधलेली इराणची तिन्ही प्रमुख अणुकेंद्रे नष्ट केली आहेत.

पण तुम्हाला माहिती आहे का? जगातील पहिला अणुबॉम्ब कधी बनवला गेला, तो कोणी बनवला, त्याची पहिली चाचणी कुठे केली गेली? युद्धात पहिल्यांदाच अणुबॉम्ब कुठे वापरला गेला? अणुबॉम्बचा जनक मानल्या जाणाऱ्या व्यक्तीचा भगवद्गीतेशी काय संबंध होता? या बद्दलच आज आपण जाणून घेणार आहोत….

जगातील पहिल्या अणुबॉम्बची कहाणी…
‘अणुबॉम्ब’ हे मानवी इतिहासातील सर्वात विनाशकारी शस्त्र मानले जाते. हे असे शस्त्र आहे ज्याने जागतिक राजकारण आणि विज्ञानाला एक नवीन आयाम दिला आहेच, परंतु युद्धांची दिशाही बदलली आहे. पहिला अणुबॉम्ब दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान (१९३९-४५) अमेरिकेत बनवण्यात आला होता. यासाठी १९४२ मध्ये अत्यंत गोपनीय ‘मॅनहॅटन प्रकल्प’ सुरू करण्यात आला. अमेरिकेला भीती होती की नाझी जर्मनी अणुबॉम्ब विकसित करू शकेल. त्या आव्हानाला तोंड देण्यासाठी अमेरिकेने हा प्रकल्प सुरू केला.

‘मॅनहॅटन’ प्रकल्प काय होता?
मॅनहॅटन प्रकल्पाचे नेतृत्व प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ ‘ज्युलियस रॉबर्ट ओपेनहाइमर’ यांच्याकडे सोपवण्यात आले. त्यांना “अणुबॉम्बचे जनक” असेही म्हटले जाते. न्यू मेक्सिकोमधील लॉस अलामोस प्रयोगशाळेत हजारो शास्त्रज्ञ, अभियंते आणि तज्ञांनी दिवसरात्र काम केले. बॉम्ब बनवण्यासाठी ‘युरेनियम-२३५’ आणि ‘प्लुटोनियम-२३९’ इत्यादींचा वापर करण्यात आला.

पहिला अणुबॉम्ब कुठे चाचणी करण्यात आली?
जगातील पहिली अणुबॉम्ब चाचणी ‘१६ जुलै १९४५ रोजी’ न्यू मेक्सिकोतील अलामोगोर्डो जवळील वाळवंटात घेण्यात आली. या चाचणीचे सांकेतिक नाव ‘ट्रिनिटी’ असे होते. असे म्हटले जाते की या स्फोटातून सुमारे २० हजार टन टीएनटी इतकी ऊर्जा बाहेर पडली. त्याची चमक इतकी तेजस्वी होती की ती वाळवंटातील दिवसासारखी तेजस्वी झाली. त्यात शक्ती आणि विनाश दोन्हीचे चित्र होते.

अणुबॉम्ब आणि भगवद्गीतेचे जनक :
‘रॉबर्ट ओपेनहायमर’ हे अमेरिकेत अणुबॉम्ब बनवण्यासाठी मॅनहॅटन प्रकल्पाचे संचालक होते. त्यांना संस्कृत आणि भारतीय तत्वज्ञानात रस होता आणि ते भगवद्गीतेतील श्लोकांचा वारंवार वापर करत असत. त्रिमूर्ती चाचणीच्या यशानंतर, जेव्हा त्यांना अणुबॉम्बची विध्वंसक शक्ती दिसली, तेव्हा ते म्हणाले- ‘आता, मी मृत्यू झालो आहे, जगाचा नाश करणारा’. (Now, I am become Death, the destroyer of worlds) हे शब्द भगवद्गीतेच्या ११ व्या अध्यायातील ३२ व्या श्लोकातून घेतले आहेत, जे सहसा ११.३२ म्हणून दर्शविले जाते.

युद्धात पहिल्यांदा अणुबॉम्ब कुठे वापरण्यात आला?
युद्धात अणुबॉम्बचा पहिला आणि एकमेव वापर दुसऱ्या महायुद्धात झाला. ६ ऑगस्ट १९४५ रोजी अमेरिकेने जपानच्या ‘हिरोशिमा’ शहरावर ‘लिटिल बॉय’ नावाचा युरेनियमवर आधारित अणुबॉम्ब टाकला. त्यामुळे ८० हजारांहून अधिक लोक तात्काळ मारले गेले. तीन दिवसांनी, ९ ऑगस्ट १९४५ रोजी, ‘नागासाकी’वर ‘फॅट मॅन’ नावाचा प्लुटोनियमवर आधारित बॉम्ब टाकण्यात आला. यामुळे सुमारे ४० हजार लोक तात्काळ मारले गेले.

या हल्ल्यांनंतर, १५ ऑगस्ट १९४५ रोजी जपानने शरणागती पत्करली. त्यानंतर अनेक वर्षे या शहरांमध्ये मृतांची संख्या वाढतच राहिली. अमेरिकेच्या ऊर्जा विभागाने असा अंदाज लावला होता की बॉम्बस्फोटामुळे पाच वर्षांत दोन लाखांहून अधिक लोक मारले गेले असतील. ही परिस्थिती अतिशय भयानक होती आणि यामुळे मोठ्या प्रमाणात नुकसान झाले होते.

अणुबॉम्ब इतका धोकादायक का आहे?
अणुबॉम्ब हे एक अतिशय विध्वंसक शस्त्र आहे. ते अणुविखंडन आणि संलयन प्रक्रियेचा वापर करते. ही प्रक्रिया युरेनियम-२३५ किंवा प्लुटोनियम-२३९ सारख्या जड घटकांच्या केंद्रकांना तोडून किंवा हलक्या केंद्रकांना एकत्र करून सुरू होते. या दरम्यान, प्रचंड प्रमाणात ऊर्जा निर्माण होते जी स्फोटाच्या स्वरूपात बाहेर पडते.

थोड्या प्रमाणात पदार्थ लाखो टन टीएनटीइतकी ऊर्जा निर्माण करतो. अणुबॉम्बच्या स्फोटात खूप तीव्र उष्णता, किरणोत्सर्गी किरणे आणि विद्युत चुंबकीय लहरी बाहेर पडतात. म्हणूनच पारंपारिक शस्त्रांच्या तुलनेत ते खूप विध्वंसक मानले जाते.

कोणत्या देशाकडे किती अणुबॉम्ब आहेत?
जगात रशिया आणि अमेरिकेकडे सर्वाधिक अणुबॉम्ब आहेत. रशिया या बाबतीत अमेरिकेपेक्षा पुढे असल्याचे म्हटले जाते. फेडरेशन ऑफ अमेरिकन सायंटिस्ट्सच्या स्टेटस ऑफ वर्ल्ड न्यूक्लियर फोर्सेस २०२५ च्या अहवालात असे दिसून आले आहे की, जगात १२ हजारांहून अधिक अणुबॉम्ब आहेत. यापैकी ८८ टक्क्यांहून अधिक अणुबॉम्ब रशिया आणि अमेरिकेकडे आहेत.

(रशिया – ५,४४९, अमेरिका – ५,२७७, चीन – ६००, फ्रान्स – २९०, युनायटेड किंग्डम – २२५, भारत – १८०, पाकिस्तान – १७०, इस्रायल – ९०, उत्तर कोरिया – ५०)

एक काळ असा होता जेव्हा जगातील दोन सर्वात शक्तिशाली देश, अमेरिका आणि सोव्हिएत युनियन यांच्यात अणुबॉम्बसाठी स्पर्धा होती. त्याचा परिणाम असा झाला की १९८६ मध्ये असा काळ आला जेव्हा जगात ७० हजारांहून अधिक अणुबॉम्ब होते. पण नंतर लोकांना त्याचे धोके लक्षात आले आणि अणुबॉम्बचा साठा कमी होऊ लागला. याचा परिणाम म्हणून, २०२५ च्या सुरुवातीला अणुबॉम्बचा साठा १२,३३१ पर्यंत कमी झाला आहे.

क्रीस्तोफर नोलानचा मास्टरपीस ‘ओपनहायमर’ सिनेमा :
क्रीस्तोफर नोलनचा चित्रपट ‘ओपेनहायमर’ २१ जुलै २०२३ रोजी भारतासह जगभरातील चित्रपटगृहात प्रदर्शित झाला होता. या बहुचर्चित चित्रपटाची घोषणा झाल्यापासून, चाहते रुपेरी पडद्यावर ही कथा पाहण्यासाठी उत्सुक होते. ‘ओपेनहायमर’ हा चित्रपट भौतिकशास्त्रज्ञ जे रॉबर्ट ओपेनहायमर यांच्या जीवनावर आणि शोधांवर आधारित आहे. जे. रॉबर्ट (ज्युलियस रॉबर्ट ओपेनहाइमर) हे अणुबॉम्बचे जनक म्हणून ओळखले जातात. हा चित्रपट पहिला अणुबॉम्ब तयार करण्याचे श्रेय मिळालेल्या भौतिकशास्त्रज्ञाचा उदय आणि पतनाचे वर्णन करतो.

ओपनहायमर अणुबॉम्ब का बनवतो, मात्र नंतर त्याचे मतपरिवर्तन कसे होते, त्याचे कौटुंबिक जीवन कसे होते आणि एकेकाळी सगळ्यांच्या गळ्यातील ताईत असलेला ओपनहायमर खलनायक कसा होतो आणि त्याचे खलनायकत्व सिद्ध करण्यासाठी संपूर्ण यंत्रणा कशी राबते हे हे अत्यंत प्रखरपणे सिनेमाच्या माध्यमातून आपल्यासमोर येते.

या चित्रपटाला मनोरंजनविश्वातील महत्त्वाचा समाजला जाणाऱ्या ऑस्कर पुरस्काने देखील गौरविण्यात आले आहे. २०२४ मधील ९६व्या अकादमी पुरस्कार कॅलिफोर्नियामधील डॉल्बी थिएटरमध्ये पार पडला होता. त्यामध्ये ‘ओपनहायमर’ सिनेमा सर्वोत्कृष्ट सिनेमा ठरला आहे. याशिवाय विविध पुरस्कारांवर ओपनहायमर या सिनेमाने नाव कोरलं आहे.

या प्रतिष्ठित पुरस्कार सोहळ्यात ‘ओपेनहायमर’ चित्रपटाला सात ऑस्कर पुरस्कार मिळाले. सर्वोत्कृष्ट चित्रपट, अभिनेता, सहायक्क अभिनेता आणि दिग्दर्शक याबरोबरच ओरिजनल स्कोअर, सिनेमॅटोग्राफी, फिल्म एडिटिंग या कॅटेगरीतही ओपनहायमरला ऑस्कर मिळाला आहे.