‘2900 किमी नदीची लांबी…दोन देशातील 37% लोकसंख्या अन् ‘वॉटर वॉर’ ; चीनचा ‘सुपर डॅम’ प्रोजेक्ट भारतासाठी धोक्याची घंटा?
ताजं प्रकरण लडाखमध्ये दोन काऊन्टी निर्माण करून ब्रह्मपुत्रा नदीवर जगातील सर्वात मोठे धरण बांधण्याच्या चीनच्या तयारीशी संबंधित आहे. ज्याने ‘एक पाऊल मागे घेऊन दोन पावले पुढे जाणे’ हा चीनच्या विस्तारवादी धोरणाचा भाग असल्याचे पुन्हा एकदा सिद्ध आले. याची अनेक उदाहरणे गेली अनेक दशके पाहायला मिळतात.
आधी लडाखबद्दल बोलूया… ‘Super Dam’ project ।
चीनने नुकतेच होटन प्रांतात दोन नवीन काऊंटी निर्माण करणार असल्याची घोषणा केली होती. ताज्या अहवालानुसार, त्याचा काही भाग लडाखमध्ये आहे. चीनच्या या पावलावर भारताने टीका करत हे पाऊल स्वीकारता येणार नसल्याचे म्हटले आहे. हा भाग भारताचा आहे आणि चीनचा येथे दावा पूर्णपणे बेकायदेशीर असल्याचेही भारताने म्हटले.
तर दुसरे प्रकरण ब्रह्मपुत्रा नदीशी संबंधित आहे. चीन तिबेटजवळ ब्रह्मपुत्रा नदीवर भारतीय सीमेजवळ धरण बांधण्याच्या तयारीत आहे. 25 डिसेंबर रोजी चीनने याला मान्यता दिली आहे. हे जगातील सर्वात मोठे जलविद्युत धरण असून ज्यासाठी सुमारे 140 अब्ज डॉलर्सचा खर्च अपेक्षित आहे. चीनच्या या तयारीला भारताने आक्षेप घेतला आहे. मात्र चीनकडूनही त्याला स्पष्टीकरण देण्यात आले आहे.
पण ब्रह्मपुत्रेवरून भारत आणि चीनमध्ये वाद होण्याची ही पहिलीच घटना नाही. याबाबत दोन्ही देशांमध्ये यापूर्वीही वक्तव्ये झाली आहेत. आता हीच नदी जगातील दोन सर्वाधिक लोकसंख्या असलेल्या देशांमधील जलयुद्धाला कारणीभूत कशी आहे हे जाणून घेऊ…
ब्रह्मपुत्रा नदीबद्दल
ब्रह्मपुत्रा नदी तिबेटमधील कैलास पर्वताजवळील मानसरोवर सरोवरातून उगम पावते आणि भारतातील अरुणाचल प्रदेश आणि आसाममधून बांगलादेशात जाऊन बंगालच्या उपसागराला मिळते. आसाममध्ये ती ब्रह्मपुत्रा किंवा लुईत म्हणून ओळखली जाते, तिबेटमध्ये ती यारलुंग त्सांगपो म्हणून ओळखली जाते. प्रवाहाच्या बाबतीत ही जगातील 9वी सर्वात मोठी नदी आहे आणि 15वी सर्वात लांब नदी आहे.
ब्रह्मपुत्रा नदी विशेष का आहे?
ब्रह्मपुत्रा नदी भारत, चीन आणि बांगलादेशसाठी वरदान आहे. ही नदी सिंचन आणि वाहतुकीसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. पण हिमालयीन प्रदेशात बर्फ वितळला की या नदीला पूर येतो. तसेच ब्रह्मपुत्रा नदीला अनेक उपनद्या येऊन मिळतात.
जगातील 37 टक्के ‘हस्तक्षेप’
ब्रह्मपुत्रा नदी जगातील दोन सर्वाधिक लोकसंख्या असलेल्या भारत आणि चीनमधून जाते आणि बांगलादेशला मिळते. त्याची तुलना जगाच्या एकूण लोकसंख्येशी केली तर २९०० किमी लांबीची नदी जगातील ३७ टक्के लोकसंख्येला प्रभावित करते. त्यामुळे यावरून मोठा वाद निर्माण झाला आहे. जगातील जलयुद्धाबद्दल बोलायचे झाले तर इथिओपिया-इजिप्त, तुर्कस्तान आणि इराकप्रमाणेच भारत आणि चीनमध्ये ब्रह्मपुत्रेबाबत वाद आहे.
लोकसंख्या हे देखील वादाचे प्रमुख कारण ‘Super Dam’ project ।
भारत आणि चीनची लोकसंख्या जगाच्या एकूण लोकसंख्येच्या 37 टक्के असूनही, या दोन देशांत एकत्रितपणे जगातील केवळ 11 टक्के शुद्ध पाणी आहे. जलप्रदूषण आणि औद्योगिक अर्थव्यवस्थांच्या वाढत्या मागण्यांमुळे ही विसंगती आणखी वाढली आहे.
पाण्याबाबत चीनच्या अस्वस्थतेचे एक कारण म्हणजे त्याची अंदाजे 23 दशलक्ष लोकसंख्या पिण्याच्या स्वच्छ पाण्याच्या समस्येला तोंड देत आहे. चीनच्या अनेक भागात विजेचे संकटही सामान्य आहे. त्यामुळे जलविद्युत प्रकल्प हा चीनचा नाईलाज आहे. चीनच्या सरकारी आकडेवारीनुसार, चीनचे सुमारे ६० टक्के भूजल दूषित आहे. चीनच्या 12 व्या पंचवार्षिक योजनेत जलस्रोतांच्या कमतरतेमुळे देशाच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे म्हटले होते.
दुसरीकडे, नद्या भारतासाठी जीवनरेखा आहेत. देशातील मोठी लोकसंख्या नद्यांशी थेट जोडलेली आहे. जर ब्रह्मपुत्रा नदीबद्दलच बोलायचे झाले तर ती भारताच्या ईशान्य प्रदेशासाठी वरदान आहे. एकट्या आसाममधील 27 दशलक्ष लोकसंख्येला या नदीचा फायदा होतो. या नदीला सांस्कृतिक आणि पौराणिकदृष्ट्याही खूप महत्त्व आहे. वीजनिर्मिती आणि मासळीसाठीही ही नदी महत्त्वाची आहे. सामरिक दृष्ट्याही ब्रह्मपुत्रा भारतासाठी खूप महत्त्वाची आहे.
ब्रह्मपुत्रा नदीचा वाटा कोणत्या देशात किती ?
ब्रह्मपुत्रा नदीची एकूण लांबी सुमारे 2900 किमी आहे. ज्यामध्ये ते चीनच्या हद्दीत सुमारे 1700 किमी वाहते आणि नंतर अंदाजे 916 किमीपर्यंत ते भारताच्या सीमेमध्ये वाहते. त्यानंतर तिस्ता नदीला जाऊन उरलेले भाग बांगलादेशच्या सीमेखाली येतात.
दोन्ही देशातील नेमका वाद काय ?
25 डिसेंबर रोजी चीनने तिबेटमधील यारलुंग त्सांगपो म्हणजेच ब्रह्मपुत्रा नदीवर जगातील सर्वात मोठ्या जलविद्युत प्रकल्पाच्या बांधकामाला मंजुरी दिली. हा 60,000 मेगावॅट (MW) क्षमतेचा प्रकल्प जगातील सर्वात मोठा जलविद्युत प्रकल्प असलेल्या थ्री गॉर्जेस धरणापेक्षा तिप्पट वीज निर्मिती करेल असे मानले जात आहे. मात्र यावर भारताने आक्षेप घेतला आहे.
भारताचे काय नुकसान होईल?
या प्रकल्पाच्या बांधकामामुळे ईशान्य भारतातील लाखो लोकांच्या जीवनमानावर आणि पर्यावरणावर परिणाम होऊ शकतो. चीनच्या या प्रयत्नावर अनेक पर्यावरणवाद्यांनी आधीच चिंता व्यक्त केली आहे. चीनच्या या निर्णयाला भारतानेही कडाडून विरोध केला आहे. आसामचे मुख्यमंत्री हिमंता यांनीही प्रश्न उपस्थित केला आहे. चीनने हे मोठे धरण बांधल्याने नजीकच्या इतर नद्यांवर विपरीत परिणाम होईल, असा युक्तिवाद केला जात आहे. भारतात येणाऱ्या पाण्याचा प्रवाह कमी होईल असेही म्हटले जात आहे.
यारलुंग त्सांगपो प्रकल्प म्हणजे काय?
प्राप्त अहवालानुसार, चीनच्या 14 व्या पंचवार्षिक योजनेत (2021-2025) या प्रकल्पाचा उल्लेख करण्यात आला होता. हे ‘ग्रेट बेंड’ जवळ आहे, जिथे ब्रह्मपुत्रा नदी अरुणाचल प्रदेशात प्रवेश करण्यापूर्वी मेडोग काउंटीमध्ये जवळजवळ यू-टर्न घेते.
या प्रकल्पाबाबत चीनचा दावा काय आहे?
चीनचा दावा आहे की हा प्रकल्प पारंपारिक ऊर्जा स्त्रोतांपासून दूर जाऊन 2060 पर्यंत नेट कार्बन न्यूट्रॅलिटी प्राप्त करण्यास मदत करेल. ब्रह्मपुत्रा नदीचा प्रवाह या परिस्थितीसाठी आदर्श असल्याचे चीनचे म्हणणे आहे.
अखेर चीनला हा ‘सुपर डॅम’ का हवा आहे?
चीनने आपल्या निवेदनात म्हटले आहे की या धरणामुळे कोळसा आणि तेल यांसारख्या जुन्या ऊर्जा स्त्रोतांपासून दूर जाण्यास आणि 2060 पर्यंत प्रदूषण कमी करण्यास मदत होईल. ब्रह्मपुत्रा नदी वीज निर्मितीसाठी खूप चांगली आहे कारण ती उंच पर्वतांवरून वेगाने वाहते, त्यामुळे पाण्याचा वेगवान प्रवाह होतो. ही नदी जगातील सर्वात खोल दरीतून जाते आणि फक्त 50 किमी अंतरावर 2000 मीटर खाली येते. मात्र, या नदीचा खडबडीत मार्ग हेही अभियांत्रिकीसाठी मोठे आव्हान आहे.
चीन त्याचा वापर शस्त्र म्हणून करू शकतो
चीन या धरणाचा वापर केवळ जलविद्युतसाठीच करणार नाही, तर त्याचा वापर शस्त्र म्हणूनही केला जाऊ शकतो. उदाहरणार्थ, दोन देशांमधील तणाव वाढल्यास चीन या धरणातून भारताच्या सीमावर्ती भागात मोठ्या प्रमाणात पाणी सोडून पूरसदृश परिस्थिती निर्माण करू शकतो, अशी भीती काही जाणकारांनी व्यक्त केली आहे.
चीनसंबंधी भूतकाळातील अनुभव
ब्रह्मपुत्रा नदीवरील या प्रस्तावित धरणाबाबत अनेक प्रश्न उपस्थित केले जात आहेत. आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही चिंता व्यक्त करण्यात आली. भारताचाही निषेध होत आहे. चीनचे भूतकाळातील प्रयोग हे दर्शवतात की हे निषेध केवळ व्यर्थ नाहीत. याआधी चीनने हुबेई प्रांतातील यियांग शहरात यांगत्से नदीवर ‘थ्री गॉर्जेस डॅम’ बांधला होता. या धरणामुळे आजूबाजूच्या परिसरावर गंभीर पर्यावरणीय आणि सामाजिक परिणाम झाले. उदाहरणार्थ, या धरणामुळे 1 दशलक्षाहून अधिक लोक विस्थापित झाले आणि भूकंपासारख्या समस्या या प्रदेशात सामान्य झाल्या. त्याचबरोबर ब्रह्मपुत्रा नदीवर चीन ज्या ठिकाणी धरण बांधण्याच्या तयारीत आहे, ते ठिकाण हिमालयाच्या भागात येते. तिथे आधीच भूकंपाचा धोका जास्त आहे.
ब्रह्मपुत्रेवर किती धरणे आहेत ?
ब्रह्मपुत्रा नदी किंवा तिच्याशी संबंधित नद्यांवर चीनने यापूर्वीच अनेक प्रकल्प सुरू केले आहेत. १९९८ मध्ये चीनने सर्वप्रथम यमद्रोक जलविद्युत केंद्र सुरू केले. यानंतर 2007 मध्ये झिकाँग हायड्रो पॉवर स्टेशन, त्यानंतर 2013, 2015 मध्ये जंगमू धरण, 2019 आणि 2020 मध्ये विविध प्रकल्प सुरू करण्यात आले. तसेच, 10 हून अधिक प्रकल्प अद्याप प्रस्तावित आहेत.
तर भारताबद्दल बोलायचे झाले तर अरुणाचल प्रदेशात सुबनसिरी धरण सुरू झाले. मात्र सध्या हे काम बंद आहे. तर, रंगनदी धरण 2001 मध्ये बांधले गेले आणि रंगीत धरण 2000 मध्ये बांधले गेले. त्याचवेळी दिबांग धरणाच्या दुसऱ्या प्रकल्पाचे कामही अजूनही रखडले आहे.
