– अ‍ॅड दादाभाऊ तळपे
महासागरांचे महत्त्व जनसामान्यांपर्यंत पोहोचविणे, सागरी पर्यावरणाबाबत जागरूकता निर्माण करणे आणि सागरी संसाधनांच्या शाश्वत वापराचा संदेश देणे या उद्देशाने दरवर्षी 8 जून रोजी जगभरात जागतिक महासागर दिन साजरा केला जातो.

पृथ्वीला निळा ग्रह असे संबोधले जाते. याचे प्रमुख कारण म्हणजे पृथ्वीच्या पृष्ठभागापैकी सुमारे 71 टक्के भाग महासागरांनी व्यापलेला आहे. महासागर हे केवळ अथांग जलसाठे नसून पृथ्वीवरील संपूर्ण जीवनव्यवस्थेचा पाया आहेत. मानवाला श्वास घेण्यासाठी आवश्यक असलेला मोठा ऑक्सिजन साठा, हवामानाचे संतुलन, अन्नसुरक्षा, व्यापार, वाहतूक, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि आर्थिक विकास या सर्व बाबी महासागरांशी निगडित आहेत. त्यामुळे महासागरांचे संरक्षण आणि संवर्धन करणे ही संपूर्ण मानवजातीची सामूहिक जबाबदारी आहे.

जागतिक महासागर दिनाची संकल्पना प्रथम 1992 मध्ये ब्राझीलमधील रिओ दि जानेरो येथे आयोजित करण्यात आलेल्या पृथ्वी परिषदेत मांडण्यात आली. या परिषदेत कॅनडा सरकारने महासागरांचे महत्त्व अधोरेखित करण्यासाठी आणि त्यांच्याशी संबंधित समस्यांकडे जगाचे लक्ष वेधण्यासाठी स्वतंत्र दिवस साजरा करण्याचा प्रस्ताव मांडला. त्यानंतर अनेक वर्षे विविध संस्था, पर्यावरणप्रेमी आणि स्वयंसेवी संघटनांनी हा दिवस अनौपचारिक स्वरूपात साजरा करण्यास सुरुवात केली.

महासागरांवरील वाढते प्रदूषण, हवामान बदलाचे परिणाम आणि सागरी जैवविविधतेला निर्माण झालेला धोका लक्षात घेऊन संयुक्त राष्ट्र संघाने या प्रस्तावाचा गांभीर्याने विचार केला. 5 डिसेंबर 2008 रोजी संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने अधिकृत ठराव मंजूर करून 8 जून हा दिवस जागतिक महासागर दिन म्हणून घोषित केला. त्यानंतर 8 जून 2009 रोजी प्रथमच संयुक्त राष्ट्रांच्या नेतृत्वाखाली हा दिवस अधिकृतरीत्या साजरा करण्यात आला.

आज हा दिवस जगातील शेकडो देशांमध्ये विविध उपक्रम, परिसंवाद, जनजागृती मोहिमा, समुद्रकिनारा स्वच्छता अभियान, शैक्षणिक कार्यक्रम आणि पर्यावरणीय चळवळींच्या माध्यमातून साजरा केला जातो. महासागर पृथ्वीवरील जीवनासाठी अत्यंत आवश्यक आहेत. त्यांचे महत्त्व विविध अंगांनी समजून घेता येते.

ऑक्सिजन निर्मिती : मानवाला जगण्यासाठी आवश्यक असलेल्या ऑक्सिजनपैकी सुमारे 50 टक्क्यांहून अधिक ऑक्सिजन महासागरांतील सूक्ष्म वनस्पती आणि फायटोप्लँक्टनद्वारे निर्माण होतो. त्यामुळे महासागरांना पृथ्वीची फुफ्फुसे असेही संबोधले जाते.

हवामान नियंत्रण : महासागर सूर्यापासून मिळणारी उष्णता शोषून घेतात आणि तिचे संतुलित वितरण करतात. त्यामुळे पृथ्वीवरील तापमान नियंत्रित राहते. महासागरांशिवाय हवामानातील बदल अधिक तीव्र आणि अनियंत्रित झाले असते.

पर्जन्यचक्राचा आधार : समुद्रातील पाण्याचे बाष्पीभवन होऊन ढग तयार होतात आणि त्यातून पाऊस पडतो. जगातील बहुतांश पर्जन्यचक्र महासागरांवर अवलंबून आहे.

अन्नसुरक्षा : जगातील अब्जावधी लोकांच्या आहारात मासे आणि इतर सागरी जीव असतात. समुद्र हा प्रथिनांचा मोठा स्रोत आहे. अनेक देशांच्या अर्थव्यवस्थेत मत्स्यव्यवसाय महत्त्वाची भूमिका बजावतो.

रोजगार आणि अर्थव्यवस्था ः मासेमारी, जहाजवाहतूक, पर्यटन, बंदरे, सागरी संशोधन आणि समुद्री व्यापार यांसारख्या क्षेत्रांत कोट्यवधी लोकांना रोजगार मिळतो. जागतिक अर्थव्यवस्थेचा मोठा भाग महासागरांशी संबंधित आहे.

जैवविविधतेचे संरक्षण ः महासागरांमध्ये लाखो प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राणी आढळतात. प्रवाळ, शैवाल, व्हेल, डॉल्फिन, शार्क, कासव आणि असंख्य सूक्ष्मजीव यांचे अस्तित्व महासागरांमुळे टिकून आहे.

औषधनिर्मिती ः अनेक आधुनिक औषधांच्या संशोधनासाठी सागरी जीवांचा उपयोग होतो. भविष्यात कर्करोग, संसर्गजन्य रोग आणि इतर गंभीर आजारांवरील उपचार शोधण्यात सागरी जैवसंपदा महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते.

महासागरांसमोरील प्रमुख आव्हाने
प्लॅस्टिक प्रदूषण ः दरवर्षी लाखो टन प्लॅस्टिक समुद्रात पोहोचते. हे प्लॅस्टिक सागरी जीव खातात किंवा त्यात अडकून त्यांचा मृत्यू होतो. सूक्ष्म प्लॅस्टिक कण अन्नसाखळीत प्रवेश करून मानवाच्या आरोग्यावरही परिणाम करतात.

हवामान बदल ः जागतिक तापमानवाढीमुळे समुद्राचे तापमान वाढत आहे. परिणामी प्रवाळभित्ती नष्ट होत आहेत, समुद्राची पातळी वाढत आहे आणि सागरी परिसंस्थेचे संतुलन बिघडत आहे.

अनिर्बंध मासेमारी ः अत्याधिक मासेमारीमुळे अनेक माशांच्या प्रजाती नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत. त्यामुळे सागरी अन्नसाखळी धोक्यात येत आहे.

तेलगळती आणि रासायनिक प्रदूषण ः औद्योगिक कचरा, रासायनिक पदार्थ आणि तेलगळतीमुळे समुद्राचे पाणी दूषित होते. यामुळे सागरी जीवसृष्टीचे मोठे नुकसान होते.

किनारी भागांचे अतिक्रमण ः शहरीकरण, पर्यटन आणि औद्योगिक विकासामुळे किनारी परिसंस्थांवर ताण वाढत आहे. त्यामुळे अनेक नैसर्गिक अधिवास नष्ट होत आहेत.

जागतिक महासागर दिन साजरा करण्यामागे काही महत्त्वाची उद्दिष्टे आहेत. महासागरांचे पर्यावरणीय आणि आर्थिक महत्त्व लोकांपर्यंत पोहोचवणे. सागरी संसाधनांच्या शाश्वत वापराबाबत जागरूकता निर्माण करणे. प्लॅस्टिक प्रदूषण आणि हवामान बदल यांसारख्या समस्यांविषयी जनजागृती करणे. महासागर संरक्षणासाठी नागरिकांचा सक्रिय सहभाग वाढवणे. भावी पिढ्यांसाठी निरोगी आणि समृद्ध महासागर जतन करणे.