– प्रा. तानाजी माळी
National Librarian’s Day : आज 12 ऑगस्ट रोजी ‘राष्ट्रीय ग्रंथपाल दिन’ (National Librarian’s Day) साजरा होत आहे. सध्या एआयने सर्वच क्षेत्र व्यापले असून ग्रंथालयातही एआयचा मोठ्या प्रमाणात वापर होत आहे. पण आधुनिक ग्रंथपालांनी हा धोका न समजता संधी समजावी.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात एआयने आज शिक्षण, संशोधन, उद्योग, आरोग्य आणि प्रशासनासह जवळपास प्रत्येक क्षेत्रात परिवर्तन घडवून आणले आहे. माहितीचे संकलन, विश्लेषण आणि वितरण हे ग्रंथालयांचे मुख्य कार्य असल्यामुळे एआयचा सर्वाधिक प्रभाव ग्रंथालय (National Librarian’s Day) आणि माहितीशास्त्र क्षेत्रावर पडत आहे. या बदलामुळे ग्रंथपालाची पारंपरिक भूमिका विस्तारून तो डिजिटल ज्ञानव्यवस्थापक, संशोधन सहाय्यक, माहिती साक्षरता प्रशिक्षक आणि तंत्रज्ञानाचा मार्गदर्शक बनत आहे.

एआयमुळे ग्रंथालयातील (National Librarian’s Day) अनेक नियमित कामे अधिक जलद, अचूक आणि परिणामकारकपणे करता येतात. पुस्तकांचे सूचीकरण, वर्गीकरण, विषयसूची तयार करणे, डिजिटल दस्तऐवजांचे व्यवस्थापन, वापरकर्त्यांच्या प्रश्नांना उत्तरे देणे आणि संदर्भसाहित्य शोधणे यासाठी एआय साधनांचा उपयोग होऊ शकतो. चॅटबॉटच्या माध्यमातून वापरकर्त्यांना ग्रंथालयाच्या वेळा, उपलब्ध पुस्तके, सदस्यत्व, दंड, ई-संसाधने आणि विविध सेवांची माहिती चोवीस तास उपलब्ध करून देता येते.

वापरकर्त्यांच्या वाचनाच्या आवडी, अभ्यासक्रम आणि पूर्वीच्या शोधांनुसार संबंधित पुस्तके, संशोधन लेख आणि डिजिटल साधनांची शिफारस करणे ही एआयची महत्त्वाची क्षमता आहे. यामुळे ग्रंथालय सेवा अधिक वैयक्तिक आणि वापरकर्ताकेंद्रित बनतात. संशोधकांना विषयाशी संबंधित साहित्य शोधणे, महत्त्वाचे मुद्दे ओळखणे, संदर्भांचे व्यवस्थापन करणे आणि उपलब्ध संशोधनातील प्रवाह समजून घेणे यासाठीही एआय उपयुक्त ठरू शकतो.

ग्रंथालयातील मोठ्या प्रमाणातील वापर आकडेवारीचे विश्लेषण करून कोणत्या पुस्तकांना अधिक मागणी आहे, कोणत्या ई-संसाधनांचा कमी वापर होतो आणि भविष्यात कोणत्या विषयांवरील साहित्य खरेदी करणे आवश्यक आहे, याचा अंदाज घेता येतो. त्यामुळे ग्रंथसंग्रह विकास, आर्थिक नियोजन आणि सेवा सुधारणा याबाबत अधिक योग्य निर्णय घेणे शक्य होते.

एआयमुळे अनेक संधी निर्माण होत असल्या तरी त्यासोबत गंभीर आव्हानेही आहेत. एआयने दिलेली प्रत्येक माहिती अचूक किंवा विश्वसनीय असेलच असे नाही. काही वेळा एआय चुकीचे संदर्भ, काल्पनिक माहिती किंवा अपूर्ण निष्कर्ष देऊ शकतो. त्यामुळे माहितीची पडताळणी करण्यासाठी अधिकृत पुस्तके, संशोधन नियतकालिके, मान्यताप्राप्त डेटाबेस आणि विश्वसनीय संकेतस्थळांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

वापरकर्त्यांची गोपनीयता आणि वैयक्तिक माहितीचे संरक्षण हे आणखी एक महत्त्वाचे आव्हान आहे. वापरकर्त्यांनी कोणती पुस्तके वाचली, कोणते विषय शोधले किंवा कोणत्या संशोधनावर काम केले, यासंबंधीची माहिती सुरक्षित ठेवणे ही ग्रंथालयाची नैतिक जबाबदारी आहे.

एआय प्रणालींचा वापर करताना माहिती सुरक्षा, कॉपीराइट आणि बौद्धिक संपदा अधिकारांचे पालन करणे आवश्यक ठरते. विद्यार्थ्यांकडून एआय-निर्मित मजकूर स्वतःचे लेखन म्हणून सादर केला जाणे, चुकीचे संदर्भ वापरणे आणि साहित्यचौर्य करणे यांसारख्या समस्या वाढू शकतात. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना एआयचा जबाबदार वापर, योग्य संदर्भलेखन, माहितीची सत्यता तपासणे आणि संशोधनातील प्रामाणिकपणा यांचे प्रशिक्षण देण्याची जबाबदारी ग्रंथपालावर येते.

आधुनिक ग्रंथपालाने एआयची भीती न बाळगता त्याकडे सहाय्यक तंत्रज्ञान म्हणून पाहिले पाहिजे. नवीन डिजिटल साधने, डेटाबेस, स्वयंचलित ग्रंथालय प्रणाली, संशोधन साधने आणि माहिती सुरक्षा यांचे सातत्याने प्रशिक्षण घेणे गरजेचे आहे. तंत्रज्ञान वापरण्याबरोबरच मानवी संवाद, चिकित्सक विचार, संदर्भ समजून घेण्याची क्षमता आणि नैतिक मूल्ये जपणेही तितकेच आवश्यक आहे.

एआय हा ग्रंथपालाचा पर्याय नसून त्याच्या ज्ञान, कौशल्य आणि सेवाक्षमतेचा विस्तार करणारा सहकारी आहे. यंत्र माहिती देऊ शकते; परंतु योग्य माहितीची निवड, तिचे मूल्यमापन आणि वापरकर्त्याच्या गरजेनुसार मार्गदर्शन करण्यासाठी प्रशिक्षित ग्रंथपालाची आवश्यकता कायम राहणार आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता यामुळे माहिती शोधण्याची पद्धत बदलत आहे, परंतु ज्ञानाचे मूल्यांकन, सत्य-असत्याचा निर्णय, संदर्भांची विश्वसनीयता आणि मानवी गरजांचे आकलन यासाठी प्रशिक्षित ग्रंथपालाची आवश्यकता कायम राहणार आहे.

भविष्यातील ग्रंथपाल हा केवळ ‘पुस्तकांचा संरक्षक’ नसून ‘ज्ञानमार्गदर्शक, डिजिटल साक्षरता प्रशिक्षक, संशोधन सहाय्यक, माहिती विश्लेषक आणि एआय साक्षरता मार्गदर्शक’ असेल. एआयचा स्वीकार करणे म्हणजे ग्रंथपालाची भूमिका संपविणे नव्हे, उलट तिचे रूपांतर अधिक आधुनिक आणि प्रभावी स्वरूपात करणे होय. तंत्रज्ञान आणि मानवी मूल्ये यांचा योग्य समन्वय साधल्यास एआयमुळे ग्रंथालयांना अधिक वेगवान, समावेशक, वैयक्तिक आणि गुणवत्तापूर्ण सेवा देता येतील.

राष्ट्रीय ग्रंथपाल दिनानिमित्त आधुनिक ग्रंथपालांनी एआय आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाचा सकारात्मक स्वीकार करून विश्वासार्ह, सुरक्षित आणि सर्वसमावेशक माहितीसेवा देण्याचा संकल्प केला पाहिजे. एआयच्या युगात ग्रंथपाल हा केवळ पुस्तकांचा संरक्षक नसून ज्ञानाचा मार्गदर्शक, डिजिटल साक्षरतेचा प्रशिक्षक आणि शिक्षण व संशोधन व्यवस्थेचा महत्त्वपूर्ण आधारस्तंभ आहे.

राष्ट्रीय ग्रंथपाल दिनानिमित्त (National Librarian’s Day) प्रत्येक ग्रंथपालाने बदलत्या तंत्रज्ञानाला भीती म्हणून न पाहता संधी म्हणून स्वीकारण्याचा संकल्प केला पाहिजे. कारण भविष्य त्या ग्रंथपालांचे आहे, जे पुस्तके, डिजिटल माहिती आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांना एकत्र जोडून समाजाला विश्वसनीय ज्ञानाचा मार्ग दाखवतील.