Elephanta Caves – भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (एएसआय) विभागाने मुंबईजवळील एलिफंटा बेटावर उत्खननादरम्यान दोन दुर्मिळ ताम्रपट (तांब्याच्या पत्र्यांवरील कोरीव लेख) शोधून काढले आहेत. या शोधामुळे प्राचीन पश्चिम भारतातील या बेटाचे राजकीय, सागरी आणि व्यापारी महत्त्व समजण्याच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण बदल घडून येऊ शकतात.

एएसआयने दिलेल्या माहितीनुसार, २०२५-२६ च्या उत्खनन सत्रादरम्यान मोराबंदर येथील उत्खनन स्थळावर एका मोठ्या साठवणुकीच्या भांड्यातून हे ताम्रपट सापडले. हे ताम्रपट त्रैकुटक राजवंश आणि नवसारिकाचे चालुक्य यांच्याशी संबंधित आहेत.

या उत्खननात रोमन ॲम्फोराचे (प्राचीन रोमन मातीची भांडी) तुकडे, पश्चिम आशियाई टॉरपेडो जार, आयात केलेली मातीची भांडी, दगडाचे नांगर, लोखंडाचे ठोकळे, नाणी आणि गोदामासारखी संरचनाही सापडली आहेत, जे व्यापक सागरी व्यापाराचे पुरावे देतात. एप्रिलमध्ये पूर्ण झालेल्या या उत्खननात पायऱ्या असलेली पाण्याची टाकीही आढळून आली, जी त्या काळातील प्रगत जल-व्यवस्थापन पद्धती दर्शवते.

या उत्खननातून एलिफंटा बेटावरील सागरी हालचाली आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचे महत्त्वपूर्ण पुरावे समोर आले आहेत.
एएसआयच्या मते, या शोधांवरून असे दिसून येते की, खडकात कोरलेल्या गुहा-मंदिरांसाठी प्रसिद्ध असलेले आणि युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ म्हणून ओळखले जाणारे एलिफंटा बेट केवळ एक धार्मिक केंद्रच नव्हते, तर ते एक प्रमुख राजकीय, प्रशासकीय आणि सागरी केंद्रही होते.

हे बेट अरबी समुद्र आणि हिंदी महासागराद्वारे चालणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय व्यापाराशी जोडलेले होते. हा शोध ऐतिहासिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे, कारण हे ताम्रपट पश्चिम भारतातील दोन महत्त्वाच्या राजवंश, नवसारिकाचे चालुक्य आणि त्रैकुटक यांच्याशी संबंधित आहेत.

अनेक शतकांपासून एक महत्त्वाचे बंदर आणि सांस्कृतिक केंद्र म्हणून एलिफंटाचे राजकीय, आर्थिक आणि सागरी महत्त्व अधोरेखित करणारे नवीन पुरावे यातून मिळतात. यातील एक ताम्रपट त्रैकुटक राजवंशातील महाराज इंद्रसेन यांच्याशी संबंधित आहे.