Global Talented 12: पुण्याचे युवा शास्त्रज्ञ डॉ. सौमित्र आठवले यांनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मोठा सन्मान मिळवला आहे. अमेरिकन केमिकल सोसायटीच्या (American Chemical Society) ‘केमिकल अँड इंजिनिअरिंग न्यूज’ (Chemical & Engineering News) या प्रतिष्ठित प्रकाशनाने जाहीर केलेल्या ‘टॅलेंटेड 12’ (Talented 12) या जागतिक यादीत त्यांची निवड झाली आहे. विशेष म्हणजे, यंदाच्या यादीत स्थान मिळवणारे डॉ. आठवले हे एकमेव भारतीय शास्त्रज्ञ आहेत.

सध्या डॉ. सौमित्र आठवले अमेरिकेतील युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया, लॉस एंजेलिस (UCLA) येथे संशोधन करत आहेत. रसायनशास्त्र आणि जैवउत्प्रेरक (Biocatalysis) या क्षेत्रातील त्यांच्या उल्लेखनीय संशोधनामुळे त्यांना हा सन्मान मिळाला आहे.

‘टॅलेंटेड 12’ ही यादी दरवर्षी अमेरिकन केमिकल सोसायटीकडून जाहीर केली जाते. रसायनशास्त्र आणि संबंधित विज्ञान शाखांमध्ये नावीन्यपूर्ण संशोधन करणाऱ्या आणि जगासमोरील महत्त्वाच्या समस्यांवर प्रभावी उपाय शोधणाऱ्या १२ युवा शास्त्रज्ञांची या यादीसाठी निवड केली जाते. यंदा जगभरातून सुमारे ५४० नामांकने प्राप्त झाली होती. त्यातून केवळ १२ जणांची अंतिम निवड करण्यात आली आणि त्यामध्ये डॉ. सौमित्र आठवले यांनी स्थान मिळवले.

या प्रतिष्ठित यादीत निवड झालेल्या शास्त्रज्ञांच्या संशोधनाची आणि त्यांच्या कार्याची माहिती ‘केमिकल अँड इंजिनिअरिंग न्यूज’च्या विशेष अंकात प्रसिद्ध केली जाते. त्यामुळे या यादीत स्थान मिळणे हे युवा संशोधकांसाठी अत्यंत मानाचे मानले जाते.

डॉ. आठवले यांनी सेंद्रिय रसायनशास्त्र आणि जैवउत्प्रेरक या क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण संशोधन केले आहे. त्यांच्या नेतृत्वाखालील संशोधन गटाने लोहावर आधारित विशेष एन्झाइम्स विकसित केले आहेत. या एन्झाइम्सच्या मदतीने रासायनिक प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम, सुरक्षित आणि पर्यावरणपूरक पद्धतीने करता येऊ शकतात.

या संशोधनाचा सर्वात मोठा फायदा औषधनिर्मिती क्षेत्राला होण्याची शक्यता आहे. औषधे तयार करताना वापरल्या जाणाऱ्या महागड्या धातूंना आणि पर्यावरणाला हानी पोहोचवणाऱ्या रासायनिक प्रक्रियांना पर्याय उपलब्ध होऊ शकतो. त्यामुळे भविष्यात अधिक किफायतशीर, सुरक्षित आणि शाश्वत औषधनिर्मिती प्रक्रिया विकसित करण्यास मदत मिळू शकते.

‘केमिकल अँड इंजिनिअरिंग न्यूज’ने डॉ. सौमित्र आठवले यांच्या संशोधनाचे वर्णन ‘पुढील पिढीतील आयर्न बायोकॅटलिस्ट विकसित करणारे वैज्ञानिक’ असे केले आहे. त्यांच्या संशोधनाची दखल जागतिक वैज्ञानिक समुदायाने घेतल्याने भारतीय संशोधन क्षेत्रासाठीही ही अभिमानाची बाब मानली जात आहे.

या सन्मानानंतर प्रतिक्रिया देताना डॉ. आठवले म्हणाले की, विज्ञानातील मूलभूत प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याची जिज्ञासा हीच त्यांच्या संशोधनामागील प्रेरणा आहे. विज्ञानाच्या माध्यमातून समाजासाठी उपयुक्त ठरणाऱ्या नवीन संकल्पना आणि तंत्रज्ञान विकसित करण्यासाठी ते भविष्यातही सातत्याने काम करत राहणार असल्याचे त्यांनी सांगितले.

डॉ. सौमित्र आठवले यांचा शैक्षणिक प्रवासही तितकाच प्रेरणादायी आहे. त्यांचे शालेय शिक्षण पुण्यातील अभिनव इंग्लिश मीडियम स्कूलमध्ये झाले. त्यानंतर त्यांनी भारतीय विज्ञान शिक्षण व संशोधन संस्था (IISER) पुणे येथून रसायनशास्त्र आणि जीवशास्त्र या विषयांमध्ये एमएस पदवी पूर्ण केली.

पुढे त्यांनी अमेरिकेतील युनिव्हर्सिटी ऑफ इलिनॉय अर्बाना-शॅम्पेन येथून पीएच.डी. पूर्ण केली. त्यानंतर नोबेल पारितोषिक विजेत्या प्रा. फ्रान्सिस अर्नोल्ड यांच्या मार्गदर्शनाखाली कॅलिफोर्निया इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (Caltech) येथे पोस्ट-डॉक्टोरल संशोधनही केले.

पुण्याच्या या युवा शास्त्रज्ञाने मिळवलेला हा सन्मान केवळ त्यांच्यासाठीच नव्हे, तर संपूर्ण देशासाठी अभिमानाची बाब ठरली आहे. त्यांच्या यशामुळे भारतीय संशोधकांना जागतिक स्तरावर नवे स्थान मिळवण्याची प्रेरणा मिळणार आहे.