Nyay Yatra। वायनाडचे काँग्रेस खासदार राहुल गांधी यांनी ‘भारत जोडो यात्रे’अंतर्गत केरळ ते श्रीनगर अशी पदयात्रा केली, तेव्हा दक्षिण भारतातील दोन राज्ये आणि उत्तर भारतातील एका राज्याच्या विधानसभा निवडणुकीत पक्षाला यश मिळाल्याचा सकारात्मक परिणाम दिसून आला. मोदी लाटेमुळे मध्य प्रदेश, राजस्थान आणि छत्तीसगडमध्ये पक्षाला विशेष काही करता आले नसले, तरी संमिश्र प्रतिसादामुळे राहुल यांनी सल्लागारांच्या सांगण्यावरून मणिपूरमधून न्याय यात्राही काढली. जी 2024 च्या लोकसभा निवडणुकीच्या अगदी आधी आयोजित करण्यात आली. जानेवारी 2024 मध्ये त्याची सुरुवात झाली आणि रविवारी मुंबईतील धारावीत इंडिया आघाडीच्या भव्य रॅलीने समारोप झाला.

आता प्रश्न असा आहे की या भारत जोडो न्याय यात्रेतून राहुल गांधींनी काय साध्य केले?  आणि राहुल गांधींची काँग्रेस पंतप्रधान मोदींच्या निवडणूक यंत्रणेने सुसज्ज असणाऱ्या भाजपचा मुकाबला करण्यात यशस्वी होईल का? राहुल यांच्या या यात्रेमागे काँग्रेसचा कोणताही राजकीय हेतू नसल्याचा दावा केला जात असला तरी, सार्वत्रिक निवडणुकीपूर्वी राहुल एका मिशनअंतर्गत या दौऱ्यावर गेले होते. आणि विशेष म्हणजे त्यांनीही या दौऱ्याला सुरुवात केली होती जी मणिपूरपासून होती.

राहुलच्या न्याय यात्रेपूर्वी काँग्रेसचा तीन महत्त्वाच्या राज्यांतील निवडणुकांमध्ये पराभव झाला, पण २०२४ साठी त्यांच्या कथित नेतृत्वाखाली स्थापन झालेली इंडिया आघाडी मजबूत दिसत होती. ज्यांचे म्होरक्या बिहारचे मुख्यमंत्री नितीश कुमार होते, पण यात्रेच्या अखेरीस नितीश कुमार पलटी मारत इंडिया आघाडीला रामराम केला. तसेच त्यांनी पंतप्रधान मोदींना पाठिंबा देण्यासाठी एनडीएमध्ये गेले. या न्याय यात्रेत राहुलने काय गमावले आणि काय मिळवले हा मोठा प्रश्न आहे, तो समजून घेऊया.

अगदी सुरुवातीला दिग्गजांनी काँग्रेसची साथ सोडली Nyay Yatra। 
ज्या दिवशी मणिपूरमध्ये राहुल यांच्या न्याय पदयात्रेला सुरुवात झाली त्याच दिवशी महाराष्ट्र काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते मिलिंद देवरा यांनी पक्ष सोडला. त्यांनी  एकनाथ शिंदे गटातील शिवसेनेत प्रवेश केला. राहुल पुढे गेले तर दोन-तीन दिवसांनी हरियाणा काँग्रेसचे प्रदेशाध्यक्ष अशोक तंवर यांनी भाजपशी हातमिळवणी केली. भाजपने अशोक तंवर यांना लोकसभेचे तिकीट देण्यात आलंय. याच काळात महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री अशोक चव्हाण यांनीही पक्ष सोडला. राहुलचा प्रवास जसजसा पुढे जात होता, तसतसा आसाममधील संघर्षामुळे आसाम पोलिसांनी त्याच्या संपूर्ण प्रवासी गटावर गुन्हा दाखल केला.

राम मंदिराचा वाद निर्माण, डॅमेज कंट्रोल अयशस्वी
राहुल गांधी जानेवारीत आसाममध्ये दौऱ्यावर असताना काँग्रेसच्या वरिष्ठ नेत्यांनी राम मंदिर प्राणप्रतिष्ठा सोहळ्याला उपस्थित न राहण्याच्या घोषणेचा त्यांच्यावर मोठा परिणाम झाला. लोकसभा निवडणुकीपूर्वी भाजप राम मंदिर प्राणप्रतिष्ठेच्या माध्यमातून स्वतःला हिंदुत्ववादी दाखवण्याचा प्रयत्न करत असताना काँग्रेसवर तुष्टीकरणाचे राजकारण केल्याचा आरोप होत होता. सर्व धर्मांना समान भावनेने पाहत असल्याने काँग्रेस धार्मिक कार्यक्रमांना उपस्थित राहणे टाळले, असा पक्षाचा युक्तिवाद होता, तरीही तिच्या प्रतिमेला मोठा धक्का बसला होता.

परिणामी राहुल गांधी डॅमेज कंट्रोल पॉलिसी अंतर्गत आसाममधील कामाख्या मंदिराला भेट देण्यासाठी गेले होते, परंतु मंदिराला भेट देण्यावरून त्यांच्याशी अनेक वाद झाले आणि तेथे उपस्थित भाविकांनी राहुल परत जा अशा घोषणाही दिल्या. मात्र, काँग्रेसने याकडे भाजपच्या काही कार्यकर्त्यांचे कृत्य असल्याचे सांगत याकडे दुर्लक्ष केल्याचे दिसून आले.

बंगालमध्ये इंडिया आघाडीला धक्का, बिहारमध्ये जेडीयू विखुरला
राहुल गांधी जेव्हा पश्चिम बंगालमध्ये पोहोचले तेव्हा त्यांच्या आणि अधीर रंजन चौधरी यांच्या वक्तव्यामुळे सत्ताधारी पक्ष TMC संतप्त झाला. याचा परिणाम असा झाला की एकेकाळी काँग्रेस अध्यक्ष मल्लिकार्जुन खरगे यांना पंतप्रधानपदाचे उमेदवार म्हणून पाठिंबा देणाऱ्या ममता बॅनर्जी यांनी काँग्रेससोबत कोणत्याही प्रकारची युती करण्यास नकार दिला. परिणामी बंगालमध्ये भारताची युती संपुष्टात आली.

राहुल बिहारमधील किशनगंजला पोहोचणार होते, त्याआधीच राज्यात राजकीय गदारोळ माजला होता. आरजेडी काँग्रेससोबत युती करून मुख्यमंत्र्यांच्या खुर्चीवर बसलेले जेडीयू सुप्रीमो नितीश कुमार यांनी युती तोडून भाजपसोबत एनडीएमध्ये प्रवेश केला. काँग्रेसने बिहारमध्ये केवळ सत्ता गमावली नाही, तर लोकसभा निवडणुकीसाठी इंडिया आघाडीची पायाभरणी करणाऱ्या नितीश कुमार यांचा पाठिंबाही गमावला. जोपर्यंत ते तिथे होते तोपर्यंत हा विरोधी पक्ष मजबूत दिसत होता पण नंतर परिस्थिती उलटी झाली.

यूपी आणि दिल्लीत यश Nyay Yatra। 
राहुल गांधी जेव्हा यूपीत पोहोचले तेव्हा सुरुवातीला समाजवादी पक्षाचे सुप्रीमो अखिलेश यादव यांच्यासोबत जागावाटपावरून वाद झाला. जोपर्यंत जागावाटपाचा मुद्दा निश्चित होत नाही तोपर्यंत आपण इंडिया आघाडीत सहभागी होणार नाही, असेही अखिलेश यादव म्हणाले. अखेर सपा आणि काँग्रेसमध्ये चर्चा झाली. काँग्रेसला 17 जागा देऊन, सपाने संकेत दिले की पीडीए अंतर्गत इंडियाआघाडीला थोडी ताकद मिळेल. त्याचप्रमाणे दिल्लीत काँग्रेसला 7 पैकी तीन जागा ‘आप’सोबत युती करून मिळाल्या. पंजाबमध्ये नंबर वन आणि नंबर टू असल्याने दोन्ही पक्षांची युती झाली नाही.

अनेक नेत्यांनी पक्ष सोडला
एकीकडे राहुल गांधींची न्याय यात्रा सुरू होती, तर दुसरीकडे काँग्रेस पक्षाचे नेते सतत पक्ष सोडत होते. महाराष्ट्र, बिहार, हिमाचल प्रदेश, गुजरातसह अनेक राज्यांत अनेक आमदार आणि ज्येष्ठ नेत्यांनी पक्ष सोडला. गुजरात काँग्रेसचे माजी अध्यक्ष अर्जुन मोधवाडिया ते यूपी काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते एआयसीसी सदस्य अजय कपूर, गुजरात काँग्रेसचे नेते अंबरिश डेर यांनीही काँग्रेसचा राजीनामा दिला आहे. गुलाम नबी आझाद, ज्योतिरादित्य सिंधिया, जितिन प्रसाद, हार्दिक पटेल या नेत्यांनी आधीच पक्ष सोडला आहे, त्यामुळे राहुलच्या दुसऱ्या पदयात्रेला पहिल्यापेक्षा जास्त कव्हरेज मिळू शकले नाही.

इंडिया आघाडीची किती मजबूत आहे?
राहुल यांच्या न्याययात्रेचा समारोप मुंबईत भारत आघाडीतील घटक पक्षांच्या रॅलीने झाला, पण ही इंडिया आघाडी जितकी एकजूट दाखवू पाहत आहे तितकीच एकजूट आहे का हा प्रश्न कायम आहे, कारण जम्मू-काश्मीरमध्ये माजी मुख्यमंत्री फारुख अब्दुल्ला यांनी काँग्रेसविरुद्ध डोळे वटारले आहेत. तसेच पंजाबमध्ये एकजूट दाखवूनही मुख्यमंत्री भगवंत मान यांनी पक्षाविरोधात धोकादायक आघाडी उघडली आहे.

आणि शेवटी, सर्वात मोठा प्रश्न हा आहे की या इंडिया आघाडीच्या न्याय यात्रेतून राहुल गांधी आणि काँग्रेसला काय फायदा झाला आणि 2024 च्या लोकसभा निवडणुकीसाठी पक्ष मजबूत करण्यात ते यशस्वी झाले आहेत का, जेणेकरून ते भाजप आणि नरेंद्र मोदींविरुद्ध लढू शकतील. ? दरम्यान, आगामी निवडणुकीच्या मोसमात काँग्रेस आपली ताकद दाखवू शकते. तसेच या मूळ प्रश्नाचे खरे उत्तर ४ जून रोजी लोकसभा निवडणुकीचे निकाल जाहीर झाल्यानंतरच कळेल.