कुंभमेळा… भारतीय परंपरेत, विशेषता हिंदू धर्मामधील एक महत्त्वाचा धार्मिक सोहळा. कुंभमेळ्याची परंपरा ही शेकडो वर्षांपासून चालत आहे. दर 12 वर्षांनी आयोजित केल्या जाणाऱ्या कुंभमेळ्याला जगभरातून कोट्यावधी भाविक हजेरी लावतात.महाकुंभाची अनेक रहस्ये आहेत, अशा गुपितांपैकी एक रहस्य म्हणजे नागा साधू.

सांसारिक आसक्तीपासून दूर राहून अध्यात्मात तल्लीन राहणे ही नागा साधूंची प्रवृत्ती आहे. नागा साधूंचे नुसते नाव ऐकले की अनेकदा सामान्य भक्तांच्या मनात अनेक प्रश्न निर्माण होतात. ते तसे का दिसतात? त्यांना थंडी का वाजत नाही? ते नक्की काय करतात? कुंभ मेळा झाल्यावर ते कुठे जातात? असे असंख्य प्रश्न आपल्यापुढे पडतात. त्याबद्दल आज आपण थोडक्यात जाणून घेऊया…

नागा साधू काय करतात?
नागा साधू हे सनातनचे सैनिक आहोत. सनातनचा विस्तार करण्यासाठी, सशक्त करण्यासाठी आणि जगभर त्याचा झेंडा फडकवण्यासाठी नागा साधूंची फौज तयार केली जाते. मग त्यांना देश-विदेशात हेर म्हणून पाठवले जाते. तिथे गेल्यावर ते सनातनी धर्म आणि संस्कृतीचा प्रचार करत असतात.

नागा साधू कसे बनतात?
नागा साधू बनण्याची प्रक्रिया खूप कठीण आहे. प्रत्येकाला नागा संन्यास दिला जात नाही. लहानपणापासून नागा तपस्वींच्या आश्रयाला आलेल्यांनाच हे दिले जाते. त्यांना अनेक प्रकारच्या कठोर अभ्यास, तपश्चर्या, ध्यान, योग आणि उपासना यातून जावे लागते. नागा संन्यासात दिगंबरा आणि श्री दिगंबरा होण्यासाठी लहानपणापासूनच दीक्षा घेतली जाते.

या साधूंची दिनचर्या कशी असते?
नागा साधूंचा दिवस 3-30 वाजता सुरू होतो. आंघोळ वगैरे झाल्यावर ते नामजप सुरू करतात. यानंतर हवन केले जाते. या सगळ्यानंतर अभ्यासाचा कालावधी सुरू होतो. ज्यांना वाचता येत नाही ते जप करतात. याशिवाय सेवा वगैरेही करतात. आश्रमातील साफसफाईसह इतर सर्व कामेही तेच करतात. ज्यांना लिहिता वाचता येते ते धर्मग्रंथ वाचण्यात मग्न राहतात.

कुंभ मेळाव्यानंतर हे साधू कुठे जातात?
कुंभ-महाकुंभानंतर नागा साधू थंड ठिकाणी राहायला जातात. याचे कारण म्हणजे त्यांच्या शरीरातील ऊर्जा पातळी खूप जास्त असते. यामुळे त्यांना उष्णता सहन होत नाही. म्हणूनच ते फक्त थंड ठिकाणी राहतात. ते एकतर हिमालयाच्या दिशेने जातात किंवा हिमाचल प्रदेशातील उंच ठिकाणी जातात, जिथे खूप थंडी असते. कधी मोठी जत्रा, मेळे भरले की ते तिथे पोहचतात. नाहीतर ते डोंगरावरील गुहेत राहून ध्यान करत असतात.

यंदाचा कुंभमेळा हा अनेक अर्थाने खास आहे. कारण, यावेळी महाकुंभ मेळा भरणार आहे. तब्बल 144 वर्षांनी महाकुंभ मेळ्याचे आयोजन केले जाते. ही एक विशेष ज्योतिषशास्त्रीय किंवा खगोलशास्त्रीय घटना मानली जाते. यंदाच्या महाकुंभ मेळ्याचे आयोजन हे उत्तर प्रदेशातील प्रयागराज येथे करण्यात आले आहे. या निमित्ताने उत्तर प्रदेश सरकारकडून विशेष तयारी देखील करण्यात आली आहे. जगभरातून जवळपास 40 कोटी नागरिक महाकुंभला हजेरी लावण्याची शक्यता आहे.

कुंभमेळा ज्या शहरांमध्ये आयोजित केला जातो, त्यांनाही विशेष म्हत्त्व आहे. कुंभमेळ्याचे आयोजन दर 12 वर्षांनी केले जाते. प्रयागराज, हरिद्वार, नाशिक आणि उज्जैन या शहरांमध्ये याचे आयोजन केले जाते. याचे महाकुंभ, पूर्णकुंभ आणि अर्धकुंभ असे 3 प्रकार आहेत. यातील केवळ महाकुंभ मेळ्याचे आयोजन हे प्रयागराज येथे केले जाते.

प्रयागराज येथील गंगा, यमुना आणि सरस्वती नदी जेथे एकमेकांना येऊन मिळतात त्या संगम किनारी मेळ्याचे आयोजन केले जाते. याशिवाय, दर 12 वर्षांनी नाशिकच्या गोदावरी, उज्जैनच्या शिप्रा आणि हरिद्वारच्या गंगा नदीच्या किनारी केले जाते. दर 12 वर्षांनी हरिद्वार, उज्जैन, नाशिक आणि प्रयागराज येथे क्रमाने हा धार्मिक सोहळा होता. नाशिक-त्र्यंबकेश्वर येथे 2026-27 मध्ये सिंहस्थ कुंभमेळा पार पडणार आहे.

यंदाच्या महाकुंभसाठी सरकारने काय तयारी केली आहे?
कुंभ मेळ्यासाठी जगभरातून कोट्यावधी भाविक उपस्थित राहणार आहेत. त्यामुळे उत्तर प्रदेश सरकारकडून यासाठी विशेष तयारी केली जात आहे. सरकारकडून पायाभूत सुविधांच्या निर्मितीवर भर देण्यात आला आहे. गंगा नदीवर 6 लेनचा पुल उभारण्यात आला आहे. याशिवाय, 4 लेनचा रेल्वे ओव्हरब्रिज देखील तयार केला आहे.

संगमच्या 12 किमी भागात स्नान घाट बांधण्यात आले आहेत. स्नान घाटावर महिलांसाठी चेंजिग रुमची सुविधा उपलब्ध करण्यात आली आहे. स्वच्छता व सुरक्षेवर देखील विशेष भर देण्यात आला आहे. याशिवाय, कुंभमेळ्याच्या काळात भाविकांच्या सोयीसाठी हजारो बसेस चालवल्या जाणार आहेत.

यंदाचा कुंभमेळा हा डिजिटल कुंभमेळाही आहे. उत्तर प्रदेश सरकारकडून यासाठी मोठ्या प्रमाणात तंत्रज्ञानाची मदत घेण्यात आली आहे. 11 भाषांमधील महाकुंभ मेळा अ‍ॅप देखील उपलब्ध करण्यात आले आहे.