नवी दिल्ली  – लोकसभा निवडणुकीसाठी अनेक राजकीय पक्ष रिंगणात आहेत. मतदानाचे चार टप्पे पार पडले आहेत, पण स्वतंत्र भारतात पहिल्यांदा निवडणुका झाल्या तेव्हा पक्षांना निवडणूक चिन्हे कशी दिली गेली हे तुम्हाला माहीत आहे का? काँग्रेसचे निवडणूक चिन्ह हात म्हणजेच पंजा आहे, परंतु १९५१ मध्ये झालेल्या देशातील पहिल्या लोकसभा निवडणुकीत काँग्रेसचे निवडणूक चिन्ह काही वेगळेच होते.

बैलजोडी ते पंजा असा प्रवास –

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस हा देशातील सर्वात जुना राजकीय पक्ष आहे. त्याची स्थापना १८८५ मध्ये झाली. १९५१-५२ मध्ये देशाच्या पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुका झाल्या, तेव्हा जवाहरलाल नेहरूंच्या नेतृत्वाखाली काँग्रेस बैलजोडीच्या निवडणूक चिन्हावर मते मागायची. सामान्य जनता आणि शेतकरी यांच्यात सलोखा निर्माण करण्यात ही खूण यशस्वी ठरली.

जवळपास दोन दशके काँग्रेस पक्ष या चिन्हासह निवडणूक लढवत असे, परंतु १९७०-७१ मध्ये काँग्रेसमध्ये फूट पडली. त्यामुळे निवडणूक आयोगाने बैलजोडीचे चिन्ह जप्त केले. त्यावेळी के. कामराज यांच्या नेतृत्वाखालील जुन्या काँग्रेसला तिरंग्यात चरखा देऊन आणि इंदिरा गांधींच्या नेतृत्वाखालील नव्या काँग्रेस पक्षाला गाय-वासरू हे चिन्ह देऊन वाद मिटला होता. अवघ्या दशकभरात काँग्रेस पक्षात चिन्हावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला.

गाय-वासरु चिन्हही गोठवले –

१९७७ मध्ये आणीबाणी संपल्यानंतर इंदिरा गांधींच्या कार्यकाळात काँग्रेसच्या लोकप्रियतेत लक्षणीय घट झाली. याच काळात निवडणूक आयोगाने गाय आणि वासराचे चिन्हही गोठवले होते. त्यावेळी काँग्रेस कठीण टप्प्यातून जात होती. त्या वेळी इंदिरा गांधी तत्कालीन शंकराचार्य स्वामी चंद्रशेखरेंद्र सरस्वती यांचे आशीर्वाद घेण्यासाठी आल्या होत्या, असे सांगितले जाते. त्यावेळी इंदिरा गांधींचे म्हणणे ऐकून शंकराचार्य शांत झाले होते. काही वेळाने त्यांनी उजवा हात वर करून आशीर्वाद दिला. काँग्रेसच्या सध्याच्या निवडणूक चिन्हाची कहाणी इथून सुरू झाल्याचे बोलले जाते.

निवडणूक चिन्हात पर्याय –

१९७९ मध्ये काँग्रेसचे आणखी एक विभाजन झाल्यानंतर इंदिरा गांधींनी काँग्रेस (आय) ची स्थापना केली. निवडणूक चिन्ह अंतिम करण्यासाठी त्यांनी बुटा सिंग यांना निवडणूक आयोगाच्या कार्यालयात पाठवले होते. तेथे निवडणूक आयोगाने काँग्रेस (आय)चे निवडणूक चिन्ह म्हणून हत्ती, सायकल आणि खुल्या पामचा (पंजा) पर्याय दिला होता. पक्षाचे नेते आरके राजरत्नम यांचा सल्ला आणि शंकराचार्यांच्या आशीर्वादाने ही कल्पना लक्षात घेऊन इंदिरा गांधींनी निवडणूक चिन्ह म्हणून हाताचा पंजा निवडण्याचा निर्णय घेतला होता. या नव्या निवडणूक चिन्हामुळे काँग्रेसला निवडणुकीत मोठा विजय मिळाला.

जळत्या दिव्यापासून ते कमळापर्यंत –

देशातील पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीच्या वेळी भाजप हा अखिल भारतीय जनसंघ होता. त्यावेळी जनसंघाचे निवडणूक चिन्ह पणती होते. त्या निवडणुकीत आणखी एक पक्ष म्हणजे किसान मजदूर प्रजा सोशालिस्ट पार्टी, ज्याचे निवडणूक चिन्ह ढोपरी होते. १९७७ च्या निवडणुकीत याच प्रजा पक्षाने दीपक चिन्हासह जनसंघ आणि चौधरी चरणसिंग यांच्या नेतृत्वाखालील भारतीय क्रांती दलात विलीन केले.

यानंतर जनता पक्ष नावाचा नवा पक्ष अस्तित्वात आला आणि त्याचे निवडणूक चिन्ह खांद्यावर नांगर घेऊन जाणारा शेतकरी हे होते. मात्र, हा पक्ष फार काळ टिकू शकला नाही. १९८० मध्ये जनता पक्षाचे विघटन झाल्यानंतर तत्कालीन जनसंघाच्या नेत्यांनी भारतीय जनता पक्षाची स्थापना केली, ज्याला कमळाचे फूल हे निवडणूक चिन्ह मिळाले. तर चौधरी चरणसिंग यांच्या नेतृत्वाखालील लोकदलाला शेत नांगरणाऱ्या शेतकऱ्याचे निवडणूक चिन्ह मिळाले होते. अशा प्रकारे या बड्या पक्षांना त्यांची निवडणूक चिन्हे मिळाली.

हत्ती आणि सायकल –
१९८४ मध्ये नेते कांशीराम यांनी बसपा म्हणजेच बहुजन समाज पक्षाची स्थापना केली आणि हत्तीला राजकीय पक्षाचे चिन्ह बनवले. त्याचवेळी मुलायम सिंह यादव यांनी १९९२ मध्ये समाजवादी पक्षाची स्थापना केली आणि त्यांचे निवडणूक चिन्ह सायकल हे होते.