India Nepal relations।  नेपाळ आणि भारत यांच्यात रोटी-बेटीचे नाते होते. हे नाते अजूनही आहे पण ते सध्या जुने झाले आहे. दरम्यान, चीन नेपाळच्या जवळ येऊ लागला. पायाभूत सुविधांच्या नावाखाली त्याने तिथे मोठी गुंतवणूक केली. तेव्हापासून असे मानले जाते की नेपाळ सरकार चीनच्या इशाऱ्यावर अधिक काम करत आहे. पंतप्रधान केपी शर्मा ओली यांच्यावरही हाच आरोप करण्यात आला. प्रचंड गोंधळ आणि हिंसाचाराच्या दरम्यान त्यांनी राजीनामा दिला आणि ते गायब झाले.

सध्या, बालेंद्र शाह उर्फ ​​बालेन शाह हे राजकारणातील तेजस्वी तारा आहेत, ज्यांची पंतप्रधान होण्याची सर्वाधिक शक्यता आहे. पारंपारिक मार्गांपासून दूर जाऊन राजकारणात आलेल्या बालेन यांनी भारताविरुद्ध अनेक वादग्रस्त विधाने देखील केली आहेत. २०१५ च्या सुमारास भारत आणि नेपाळमधील संबंधांमध्ये तणाव दिसू लागला. त्याच वर्षी नेपाळमध्ये एक नवीन कायदा लागू करण्यात आले, ज्यामध्ये मधेशी समुदायाच्या तक्रारींकडे दुर्लक्ष करण्यात आले. सीमेवर हा कलम निश्चित करण्यात आला आहे, ज्यांचे भारताशी खोल सांस्कृतिक संबंध आहेत.

मधेशींच्या असंतोषाचा भारतीय सीमेवरही परिणाम झाला असता. तसेच, चीन याचा फायदा घेऊ शकला असता. या भीतीमुळे दिल्लीने काठमांडूला आपल्या नियमांचा पुनर्विचार करण्यास सांगितले. नेपाळच्या नकाराला प्रतिसाद म्हणून, भारताने सीमेपलीकडून व्यापारावर तात्पुरती बंदी घातली. याला नेपाळमध्ये भारतीय हस्तक्षेप म्हणून पाहिले गेले आणि असंतोष निर्माण झाला. संधीची वाट पाहत असलेल्या चीनने यावेळी प्रवेश केला आणि रस्ते आणि उर्जेच्या नावाखाली गुंतवणूक करण्यास सुरुवात केली. चीन आणि नेपाळमधील राजनैतिक संबंध पूर्वीपेक्षा अधिक मजबूत दिसत होते. दोन्ही देशांचे राजनयिक आणि नेते एकमेकांच्या ठिकाणी भेटी देऊ लागले.

भारताशी संबंध तोडल्यानंतर नेपाळ बीजिंगच्या जवळ येऊ लागले. त्याला एका शक्तिशाली देशाच्या पाठिंब्याची आवश्यकता होती, जी त्याला चीनमध्ये दिसू लागली. पण समस्या खरी सुरू झाली. कर्ज देऊन अंतर्गत बाबींमध्ये हस्तक्षेप करण्याचे चीनचे धोरण नवीन नाही. श्रीलंकेपासून पाकिस्तानपर्यंत आणि अगदी दूरच्या आफ्रिकेतही त्याच्यावर असाच आरोप आहे. मग नेपाळ कसे सुरक्षित राहू शकेल! चीनकडून मिळणाऱ्या मोठ्या मदतीमध्ये नेपाळचे नेते सतत श्रीमंत होऊ लागले. त्यांची मुले परदेशात विलासी जीवन जगू लागली. मालमत्ता बांधू लागली. दरम्यान, सामान्य नेपाळी जनता महागाई आणि भ्रष्टाचाराने त्रस्त होती.

नेत्यांच्या आणि त्यांच्या भ्रष्टाचाराच्या निषेधार्थ, नेपाळमध्ये राजेशाही परत आणण्याची मागणी अधूनमधून होत आहे, परंतु नवीनतम निषेध इतर सर्वांपेक्षा वेगळा होता. दोन दिवसांपेक्षा कमी कालावधीत, तरुण निदर्शकांनी संपूर्ण राजकारण उध्वस्त केले. पंतप्रधान केपी शर्मा ओली यांनी घाईघाईने राजीनामा दिला आणि भूमिगत झाले. आता नवीन पंतप्रधानपदासाठी सर्वात मजबूत उमेदवार बालेन शाह आहेत. विशेषतः  Gen Z, ज्यांनी हे सर्व निषेध केले, त्यांना या व्यक्तीची पसंती आहे.

सिव्हिल इंजिनिअरपासून संगीतकार बनलेल्या आणि नंतर अपक्ष म्हणून काठमांडूचे महापौर झालेल्या बालेनची प्रतिमा भ्रष्टाचारविरोधी आणि मुक्त विचारसरणीच्या नेत्याची आहे. पण ओली किंवा जुन्या नेत्यांच्या तुलनेत भारताच्या बाबतीत त्यांचा दृष्टिकोन नेमका कसा आहे? हे समजून घेण्यासाठी त्यांनी भारतविषयी केलेली जुनी काही विधाने लक्षात घेण्यासारखी आहेत.

२०२३ मध्ये, बालेन यांनी त्यांच्या काठमांडू कार्यालयात ग्रेटर नेपाळचा नकाशा लावला. या नकाशात, भारताचे काही भाग नेपाळमध्ये समाविष्ट दाखवले गेले होते. हे पाऊल एक प्रकारचे राजकीय विधान होते.त्याठिकाणी  एका वर्गाचा असा विश्वास होता की ब्रिटिश काळात त्यांच्या सीमा कमी करण्यात आल्या होत्या. बालेन शाह यांनी ही भावना प्रतीकात्मकपणे मांडली. यावर मोठा वाद निर्माण झाला. भारताने थेट निषेध केला होता. त्यानंतर हा विषय दाबण्यात आला होता परंतु बालेन यांनी यातून त्यांच्या विचारसरणीचे काही संकेत दिले होते.

तसेच, जेव्हा आदिपुरुष हा चित्रपट भारतात प्रदर्शित झाला तेव्हा त्यात एक संवाद होता की सीता ही भारताची कन्या आहे. बालेन यांनी याला नेपाळच्या सांस्कृतिक अस्मितेवर हल्ला म्हटले. याच्या निषेधार्थ, त्यांनी काठमांडूमध्ये भारतीय चित्रपटांच्या प्रदर्शनावर बंदी घालण्याबद्दलही बोलले. यानंतर, त्यांनी सोशल मीडियावर लिहिले की,”भारत त्यांच्या सांस्कृतिक प्रभावाद्वारे त्यांच्या देशात घुसखोरी करत आहे.”

बालेन सहसा खूप संतुलित पद्धतीने बोलणारे आणि उघड संघर्ष टाळणारे व्यक्तिमत्व आहे. परंतु त्यानंतरही त्यांनी भारताविरुद्ध सौम्य आक्रमकता दाखवत राहिले. जर ते पंतप्रधान झाले तर ते भारताशी संबंध सुधारण्याचा आग्रह धरतील अशी शक्यता आहे, परंतु सांस्कृतिक ओळखीबाबत त्यांची कट्टरता थोडी जास्त आहे, ज्यामुळे अंतर निर्माण होऊ शकते. India Nepal relations। 

बालेन चीनबद्दल अधिक सावध आहेत. चीनने नेपाळमध्ये मोठ्या प्रमाणात गुंतवणूक केली आहे. सध्या लोकांना पैसे आणि कामाची गरज आहे, जे बीजिंगच्या पाठिंब्याने शक्य आहे असे दिसते. म्हणूनच ते भारताऐवजी चीनबद्दल बोलताना थोडे सावध राहिले आहेत. मात्र, ते त्यांच्यावरही रागावले आहेत. जेव्हा चीनने नेपाळचा चुकीचा नकाशा प्रसिद्ध केला तेव्हा त्यांनी त्यांचा चीन दौरा रद्द केला. त्यांच्या गाण्यांमध्येही त्यांनी भ्रष्टाचार आणि चिनी गुंतवणुकीवर व्यंग्य केले. परंतु या तुरळक घटना होत्या, ज्या जास्त काळ टिकल्या नाहीत. सध्या बालेन परराष्ट्र धोरणाबाबत संतुलित दिसत आहेत.