Triphala churna : सकाळी उठल्यावर पोट साफ होत नाही, सतत गॅस होतो, बद्धकोष्ठतेचा त्रास जाणवतो किंवा पचन बिघडल्यामुळे दिवसभर अस्वस्थ वाटते? अशा तक्रारींवर घरगुती आणि पारंपरिक उपाय शोधणाऱ्यांसाठी आयुर्वेदातील ‘त्रिफळा’ हा परिचित पर्याय आहे.

आवळा, हिरडा आणि बेहडा या तीन फळांपासून तयार होणाऱ्या त्रिफळ्याला आयुर्वेदात विशेष महत्त्व दिले जाते. पचनक्रिया सुरळीत ठेवण्यापासून ते अँटीऑक्सिडंट गुणधर्मांपर्यंत त्याचे अनेक संभाव्य फायदे सांगितले जातात.

मात्र, त्रिफळा म्हणजे प्रत्येक पोटाच्या विकारावर रामबाण औषध नाही! त्याच्या फायद्यांबरोबरच सेवनाचे प्रमाण, योग्य वेळ आणि संभाव्य दुष्परिणाम समजून घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. मग त्रिफळा नेमका कशासाठी उपयोगी ठरू शकतो? जाणून घ्या सविस्तर!

त्रिफळा म्हणजे काय? तीन फळांचा आयुर्वेदिक संगम!

आयुर्वेदात त्रिफळ्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. आवळा, हिरडा आणि बेहडा या तीन फळांचे योग्य प्रमाणात मिश्रण करून त्रिफळा तयार केला जातो. या तिन्ही फळांमध्ये वेगवेगळी वनस्पतीजन्य संयुगे आणि अँटीऑक्सिडंट घटक आढळतात. त्यामुळे पारंपरिक आयुर्वेदिक पद्धतींमध्ये पचन आणि आरोग्याच्या निगेसाठी त्रिफळ्याचा वापर केला जातो.

१. बद्धकोष्ठतेच्या त्रासात होऊ शकते मदत

त्रिफळ्याचा सर्वाधिक उल्लेख पचनाशी संबंधित तक्रारींसाठी केला जातो. विशेषतः बद्धकोष्ठतेचा त्रास असलेल्या काही व्यक्ती त्रिफळा चूर्णाचा वापर करतात. यामुळे शौचास होण्यास मदत होऊ शकते. मात्र, त्रिफळा बद्धकोष्ठतेवरील खात्रीशीर उपचार असल्याचे सिद्ध करणारे उच्च दर्जाचे मानवी संशोधन मर्यादित आहे. पुरेसे पाणी पिणे, आहारात तंतुमय पदार्थ वाढवणे आणि नियमित शारीरिक हालचाल करणेही महत्त्वाचे आहे.

२. अँटीऑक्सिडंट गुणधर्मांमुळे पेशींचे संरक्षण

त्रिफळ्यातील आवळा, हिरडा आणि बेहडा या फळांमध्ये अँटीऑक्सिडंट गुणधर्म असलेली वनस्पतीजन्य संयुगे आढळतात. ही संयुगे शरीरातील ऑक्सिडेटिव्ह तणाव कमी करण्यास मदत करू शकतात. त्यामुळे पेशींचे संरक्षण होण्याच्या दृष्टीने त्रिफळ्याचा अभ्यास केला जात आहे. मात्र, त्रिफळा सेवन केल्याने गंभीर आजार टळतात किंवा आयुष्य वाढते, असा निष्कर्ष सध्या काढता येत नाही.

३. आतड्यांच्या आरोग्यासाठी किती उपयुक्त?

पचनसंस्थेचे आरोग्य चांगले राहण्यासाठी आतड्यांची नियमित हालचाल आणि संतुलित आहार महत्त्वाचा असतो. त्रिफळ्याचा पारंपरिक वापर पचनाशी संबंधित तक्रारींमध्ये केला जातो. काही प्राथमिक संशोधनात त्याच्या आतड्यांशी संबंधित संभाव्य गुणधर्मांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. मात्र, अल्सरेटिव्ह कोलायटिस, क्रोहनसारखे आतड्यांचे आजार किंवा इतर गंभीर पचनविकार बरे करण्यासाठी त्रिफळा प्रभावी आहे, असा ठोस वैज्ञानिक पुरावा उपलब्ध नाही.

४. तोंडाच्या स्वच्छतेसाठीही होतो वापर

त्रिफळ्याचा वापर पारंपरिक पद्धतीने तोंडाच्या स्वच्छतेसाठीही केला जातो. काही दंतस्वच्छतेच्या उत्पादनांमध्ये त्रिफळ्याचा समावेश असतो. त्यातील वनस्पतीजन्य घटकांचा हिरड्यांच्या आरोग्याशी संबंधित संभाव्य परिणाम काही प्राथमिक अभ्यासांमध्ये तपासण्यात आला आहे. मात्र, हिरड्यांतून रक्त येणे, सूज किंवा दातदुखी असल्यास त्रिफळ्यावर अवलंबून न राहता दंतवैद्यांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

५. शरीर डिटॉक्स करण्याचा दावा कितपत खरा?

त्रिफळ्याबाबत शरीरातील विषारी घटक बाहेर काढण्याचे किंवा शरीर डिटॉक्स करण्याचे दावे अनेकदा केले जातात. मात्र, शरीरातील अपायकारक घटकांचे चयापचय आणि उत्सर्जन करण्याचे काम प्रामुख्याने यकृत, मूत्रपिंडे आणि इतर नैसर्गिक यंत्रणा करतात. त्रिफळा शरीरातील विषारी पदार्थ बाहेर काढतो किंवा यकृत-मूत्रपिंड स्वच्छ करतो, याचा ठोस मानवी पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे डिटॉक्सच्या नावाखाली त्याचे अतिसेवन करू नये.

त्रिफळा कसा घ्यावा? रोज सेवन करणे आवश्यक आहे का?

बाजारात त्रिफळा चूर्ण, गोळ्या आणि इतर स्वरूपांत उपलब्ध आहे. काही लोक कोमट पाण्यासोबत त्रिफळा चूर्ण घेण्याची पद्धत वापरतात. मात्र, प्रत्येकाने रात्रीच किंवा रिकाम्या पोटीच ते घ्यावे, असा सार्वत्रिक नियम नाही. उत्पादनातील घटक, त्याची गुणवत्ता आणि व्यक्तीची प्रकृती यानुसार सेवनाची पद्धत बदलू शकते.

त्रिफळ्याचे सेवन सुरू करण्यापूर्वी आयुर्वेदिक डॉक्टर किंवा आरोग्यतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा. विशेषतः गर्भवती आणि स्तनपान करणाऱ्या महिला, लहान मुले, दीर्घकालीन आजार असलेल्या व्यक्ती आणि नियमित औषधे घेणाऱ्यांनी स्वतःहून सेवन सुरू करू नये. अतिसेवनामुळे काही व्यक्तींना पोटात मुरडा, जुलाब किंवा पचनाच्या तक्रारी जाणवू शकतात. तसेच इतर औषधांसोबत संभाव्य परस्परसंवादाचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

त्रिफळा घेण्यापेक्षा या सवयीही महत्त्वाच्या!

पचनाचे आरोग्य सुधारण्यासाठी केवळ एखाद्या चूर्णावर अवलंबून राहण्यापेक्षा दैनंदिन जीवनशैलीत बदल करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

रोज पुरेसे पाणी प्या.

आहारात फळे, भाज्या, कडधान्ये आणि तंतुमय पदार्थांचा समावेश करा.

नियमित चालण्याची आणि व्यायामाची सवय लावा.

जेवणाच्या वेळा शक्यतो नियमित ठेवा.

पुरेशी झोप घ्या आणि तणाव नियंत्रणात ठेवण्याचा प्रयत्न करा.