जगातील सर्वाधिक विनाशकारी भूकंपात तुर्कस्तानसह अन्य चार देशांतील भूकंपाची नोंद झाली आहे. अजूनही भूकंपाचे धक्‍क्‍यामागून धक्‍के बसत असून, लोकांची भीती कशी दूर करायची, हा प्रश्‍न आहे.

या आठवड्याच्या सुरुवातीला तुर्कस्तान, सीरियासह लगतच्या भागात बसलेल्या भूकंपाच्या धक्‍क्‍याने जगाने भूकंपाची धास्ती घेतली, एवढी त्याची दहशत बसली आहे. 18-20 हजारांहून अधिक बळी गेले असले, तरी अजूनही काही हजार जणांचे बळी जाऊ शकतात. ढिगाऱ्याखाली दबलेल्यांचा शोध सुरू असून, दर मिनिटाला काही मृतदेह बाहेर येत आहेत. जगातील विनाशकारी भूकंपात तुर्कस्तानच्या भूकंपाची गणना होत असून, त्याचा तपशील समजून घेतला पाहिजे. भूगर्भीय सर्वेक्षणानुसार, तुर्कस्तानच्या भूकंपाची खोली 18 किलोमीटर होती आणि त्याचा केंद्रबिंदू सीरियाच्या उत्तर सीमेजवळ दक्षिण तुर्कीये येथे होता. भूकंपाची तीव्रता रिश्‍टर स्केलवर 7.8 इतकी मोजली गेली. सुरुवातीच्या भूकंपानंतर अनेक आफ्टरशॉक आले. त्यामुळे दोन्ही देश हादरले. भूकंपाचा केंद्रबिंदू गझियान टेपपासून 33 किलोमीटर अंतरावर होता. हे सीरियाच्या सीमेच्या उत्तरेस सुमारे 90 किलोमीटर अंतरावर आहे.

भूकंपानंतर सुमारे 20 धक्‍के जाणवले. त्यापैकी सर्वात शक्‍तिशाली धक्‍का 6.6 रिश्‍टर स्केल तीव्रतेचा होता. जेव्हा पृथ्वीच्या सर्वात बाहेरील थराचे मोठे तुकडे अचानक एकमेकांवरून सरकतात, तेव्हा भूकंप होतात. संशोधकांच्या मते, तुर्कस्तानचा भूकंप हा स्ट्राइक-स्लिप भूकंप होता. पृथ्वी वेगवेगळ्या भागात विभागली गेली आहे. हे भाग फॉल्ट लाइनवर भेटतात, तेथे प्लेट्‌स एकमेकांवर आदळतात; परंतु कधीकधी तणाव खूप मोठा होतो. नंतर प्लेट्‌स वेगाने परस्परांना पास करतात. मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा सोडतात. या प्रक्रियेमुळे भूकंप होतात. भूकंपानंतर अनेकदा अनेक आफ्टरशॉक येतात, जे काही तास किंवा अगदी दिवसही चालू राहतात. हे आफ्टरशॉक्‍स भूकंपामुळे झालेल्या नुकसानीत भर घालतात.

“अमेरिकन जिओलॉजिकल सर्व्हे’नुसार, आफ्टरशॉक्‍स ही भूकंपांची मालिका आहे, जी फॉल्टवर मोठ्या भूकंपानंतर उद्‌भवते. भूकंप फॉल्ट लाइन्सजवळ (जेथे खडकांमध्ये छिद्र आहे) होतात. आफ्टरशॉक मुख्य भूकंपापेक्षा कमकुवत असले, तरी ते मोठ्या प्रमाणावर नुकसान करू शकतात. तुर्कस्तानमधील मुख्य भूकंपामुळे आधीच कमकुवत झालेल्या इमारती हादरल्याने पूर्णपणे समतल झाल्या होत्या. तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे, की तुर्कस्तानमध्ये 7.5 रिश्‍टर स्केलचा भूकंप प्रत्यक्षात अधिक विनाशकारी असू शकतो. धक्‍का सौम्य आणि कमी तीव्र होता. उथळ भूकंप साधारणपणे सखोल भूकंपांपेक्षा अधिक तीव्र जाणवतात. भूकंपामुळे मदत आणि बचावकार्यात अडथळे येतात. काहीवेळा बचाव करणाऱ्यांचा मृत्यू होतो. तुर्कस्तान जगातील सर्वात सक्रिय भूकंप क्षेत्रांपैकी एक आहे. तीन वेगवेगळ्या टेक्‍टोनिक प्लेट्‌समधील स्थानामुळे देशात वारंवार भूकंप होण्याची शक्‍यता असते. तुर्कस्तानचा बहुतेक भाग अनाटोलियन टेक्‍टोनिक प्लेटवर आहे. तिला लिथोस्फेरिक प्लेटदेखील म्हणतात.

भूकंपशास्त्रज्ञांच्या मते, टेक्‍टोनिक प्लेट्‌समधील तणावाच्या पातळीमुळे या प्रदेशात मोठे भूकंप होण्याची शक्‍यता जास्त आहे. राजधानी इस्तंबूल प्रदेश अंदाजे 12 दशलक्ष रहिवासी असलेले दाट लोकवस्तीचे शहरी क्षेत्र आहे. अहवालानुसार, तेथील निम्मी लोकसंख्या भूकंपाच्या इमारतींच्या मानकांचे पालन न करता बेकायदेशीरपणे बांधलेल्या घरांमध्ये राहते. हा भूकंप दाट लोकवस्तीच्या परिसरात झाला. हे केंद्र तुर्कस्तानमधील प्रमुख शहर आणि प्रांतीय राजधानी गॅझियान टेपजवळ होते. तज्ज्ञांच्या मते, दक्षिण तुर्कस्तानच्या या प्रभावित भागात अनेक जुन्या इमारती होत्या. जलद बांधकामामुळे संरचना कमकुवत झाल्या.

भूकंपामुळे हजारो इमारती कोसळल्याचे अधिकाऱ्यांनी सांगितले. भौगोलिक स्थितीमुळे तुर्कस्तानला गेल्या शतकात वारंवार भूकंपाचे मोठे धक्‍के बसले आहेत. डिसेंबर 1939 मध्ये पूर्व तुर्कस्तानमधील एरजिकान शहराजवळ 7.8 तीव्रतेचा भूकंप झाला. त्यात तीस हजारांहून अधिक लोक ठार झाले. पुढील दशकांमध्ये आणखी अनेक भूकंप झाले. त्यात पूर्वेकडील व्हॅन प्रांतातील 1976 च्या कॅल्डिरान-मुराडीये भूकंपाचा समावेश आहे. यामुळे चार हजारांहून अधिक मृत्यू झाले. 1939 च्या आपत्तीनंतरचा सर्वात प्राणघातक भूकंप ऑगस्ट 1999 मध्ये झाला. तेव्हा इझमित शहराच्या पश्‍चिमेकडील मारारा भागात 7.4 तीव्रतेचा भूकंप झाला. या आपत्तीत 17 हजारांहून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला आणि 43 हजारांहून अधिक लोक जखमी झाले.

जानेवारी 2020 मध्ये, तुर्कस्तानमध्ये आणखी एक मोठा भूकंप झाला. 6.7 तीव्रतेच्या भूकंपामुळे देशाच्या पूर्व भागात मोठे नुकसान झाले. तुर्कस्तान आणि सीरियामध्ये झालेल्या भूकंपामुळे पाच हजारांहून अधिक लोकांना आपला जीव गमवावा लागला आहे. तुर्कस्तानमध्ये भूकंप सामान्य आहेत. येथे वर्षभरात हजारो वेळा भूकंपाचे धक्‍के बसतात. तुर्कस्तानमध्ये दर महिन्याला भूकंप होतात आणि हा प्रदेश भूकंपासाठी सर्वात धोकादायक ठिकाणांपैकी एक मानला जातो. तुर्कस्तानच्या आपत्ती आणि आपत्कालीन व्यवस्थापन प्राधिकरणाच्या आकडेवारीनुसार, एकट्या 2020 मध्ये येथे 33 हजारांहून अधिक वेळा भूकंपाचे धक्‍के जाणवले. त्यापैकी 322 भूकंपांची तीव्रता 4 रिश्‍टर स्केलपेक्षा जास्त होती.

गेल्या वर्षीदेखील जगातील तीन प्राणघातक भूकंप तुर्कस्तान किंवा त्याच्या आसपासच्या प्रदेशात झाले. जानेवारीमध्ये पूर्व इलादुगमध्ये 41 जणांचा मृत्यू झाला होता. त्याच वर्षी ऑक्‍टोबरमध्ये, पश्‍चिम इझमीरमध्ये 6.6 तीव्रतेचा भूकंप झाला आणि 117 लोकांचा मृत्यू झाला. सुमारे आठ कोटी लोकसंख्या असलेला देश 4 टेक्‍टोनिक प्लेट्‌सवर वसलेला आहे आणि एका प्लेटच्या हालचालीमुळे संपूर्ण प्रदेशाला जोरदार हादरे जाणवतात. तुर्कस्तानचा सर्वात मोठा भाग अनाटोलियन प्लेटवर आहे, ज्या दोन प्रमुख प्लेट्‌स, युरेशियन आणि आफ्रिकन आणि एक अरबी यांच्यामध्ये आहे. आफ्रिकन आणि अरेबियन प्लेट्‌स जसजसे बदलतात तसतसे संपूर्ण तुर्कस्तान जोरात थरथरू लागतो.

अंटार्क्‍टिटा आणि कहरामनमारस ही दक्षिणेकडील शहरे सर्वात जास्त प्रभावित भागात आहेत. अनेक उंच इमारती कोसळल्या आहेत. सॅटेलाइट इमेजमध्ये दिसणारे भयानक दृश्‍य मोकळ्या भागात आणि स्टेडियममध्ये मदतकार्यासाठी शेकडो आपत्कालीन निवारे उभारण्यात आले आहेत. गाझियेनटेप भागात सर्वात जास्त विध्वंस झाला. संपूर्ण शहर ढिगाऱ्यात बदलले. तीन हजारांहून अधिक मोठ्या इमारती जमीनदोस्त झाल्या. तुर्कस्तानमध्ये अनेक सार्वजनिक रुग्णालयांसह सात प्रांतांमध्ये तीन हजारांहून अधिक इमारती कोसळल्याचा अंदाज व्यक्‍त केला.

भारताने तुर्कस्तान आणि सीरियाला अनेक खेपांमध्ये मदत सामग्री पाठवली आहे. पाकच्या मदतीपेक्षा भारताच्या मदतीबद्दल तुर्कस्तान अधिक कृतज्ञ दिसला. तुर्कस्तानच्या यापूर्वी असलेल्या भारतविरोधी भूमिकेला या मदतीमुळे आळा बसेल अशी आशा करायला हरकत नाही. संकट प्रसंगी मानवतेच्या दृष्टिकोनातून भारताचा मदतीचा पुढाकार कायमच असतो. भारताच्या विरोधात वागणाऱ्या तुर्कीला त्याचा अनुभव सध्या येत आहे.