भारतीय संगीतातील सर्वात मोठ्या घराण्यांपैकी एक असलेल्या मैहर घराण्याची स्थापना करणारे, प्रसिद्ध सरोजवादक पद्मभूषण अलाउद्दीन खॉं यांचा आज स्मृतिदिन. अलाउद्दीन खॉं यांचा जन्म सध्याच्या बांगलादेशातील ब्राह्मणबारिया जिल्ह्यातील शिवपूर गावात 8 ऑक्‍टोबर 1881 रोजी झाला. उस्ताद अलाउद्दीन खॉं यांच्या वडिलांचे नाव हुसेन खॉं होते, ज्यांना लोक साधू खॉं म्हणूनही ओळखत. उस्ताद अलाउद्दीन खॉं हे अझीम उस्ताद वजीर खॉं यांचे शिष्य होते. 

वजीर खॉं हे सेनिया घराण्याच्या एका शाखेचे वंशज होते, ज्याचा उगम मियॉं तानसेनच्या मुलीपासून झाला होता. उस्ताद अलाउद्दीन खॉं यांनी आपले बहुतेक आयुष्य व्यतीत केलेल्या मध्य प्रदेशातील सटाणा जिल्ह्यातील मैहर राज्यावरून या घराण्याला नाव मिळाले. त्यांचे चिरंजीव उस्ताद अली अकबर खॉं यांनी आपल्या वडिलांचा वारसा पुढे चालविला होता. त्यांनाही पद्मभूषण पुरस्काराने गौरविण्यात आले होते. अल्लाउद्दीन खॉं यांनी पंडित रविशंकर, व्ही. जी. जोग, श्रीपाद बंदोपाध्याय, पन्नालाल घोष आणि अल्लारखा खॉं यांना शास्त्रीय संगीतही शिकवले. देशाबाहेरील संगीत जगभर पोहोचवण्याचे काम त्यांनी केले होते.

उस्ताद जरी दरबारी संगीतकार होते तरी त्यांनी संगीत सर्वसामान्यांमध्ये लोकप्रिय करण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी लोकांना विविध वाद्ये वाजवायला शिकवायला सुरुवात केली, ते स्वतः यातील अनेक वाद्ये बनवीत असत. सतार आणि सरोद यांच्या जोडणीतून बॅंजो सतार, बंदुकीच्या नळ्यांमधले नळतरंग हे त्यांच्या मूळ कलाकृतींमध्ये समाविष्ट आहेत. “वाद्य-वृंद’ या नावाने ओळखला जाणारा मैहर बॅंडमध्ये हार्मोनियम, व्हायोलिन, सतार, तबला, नलतरंग, इसराज ही वाद्ये वाजविली जातात.

जगप्रसिद्ध सितार वादक पं. रविशंकर हे सुरुवातीच्या काळात नर्तक म्हणून प्रसिद्ध होते. तेव्हा ते रवींद्र शंकर या नावाने ओळखले जाऊ लागले. पं. रविशंकर यांनी उस्ताद अलाउद्दीन खॉं यांच्याकडून सतार आणि सूरबहारचे बारकावे आणि तंत्र आत्मसात केल्याचे फार कमी लोकांना माहीत आहे. प्रसिद्ध चित्रपट निर्माते संजय काक यांनीही उस्ताद अलाउद्दीन खॉं यांच्यावर आधारित गाडी लोहरदगा मेल नावाचा माहितीपट तयार केला. त्यांच्याकडे दूरदूरवरून लोक संगीत शिकण्यासाठी आणि त्याविषयी चर्चा करण्यासाठी येत असत. ते श्रीमंत आणि गरीब अशा सर्वांना समानतेने संगीत शिकवत असत.

उस्ताद अलाउद्दीन खॉं यांनी धृपद अंगावर आधारित स्वतःची शैली विकसित केली, ज्यामध्ये आलापच्या विविध टप्प्यांचा समावेश झाला. उस्ताद अलाउद्दीन खॉं यांनीही संपूर्ण राग सादर झाल्यानंतर सादर झालेल्या सुरातील यमकवाचन सादर केले होते. ही शैली पुढे उस्ताद अली अकबर खॉं, पं. रविशंकर, अन्नपूर्णाजी आणि निखिल बॅनर्जी यांनी विकसित केली. एवढेच नाही तर उस्ताद अलाउद्दीन खॉं यांनी “सा’ पासून सुरू होणाऱ्या वेगवान गतीची विशिष्ट रचना केली. असे सांगितले जाते की, एकदा उस्ताद अलाउद्दीन खॉं आपल्या पत्नी मदिना बेगम यांच्यासाठी नावाने नवीन राग रचायला बसले. पण त्या रागाचे नाव त्यांना देता आले नाही. त्यांनी रचलेला हा राग आज संगीत तज्ज्ञांकडून “मदनमंजरी’ राग म्हणून ओळखला जातो. 6 सप्टेंबर 1972 रोजी त्यांचे निधन झाले.