Ashtavinayak ganpati: महाराष्ट्र ही संतांची, भक्तांची आणि देवस्थानांची भूमी आहे. यामध्ये सर्वांत लोकप्रिय मानला जाणारा गणेशभक्तीचा मार्ग म्हणजे अष्टविनायक यात्रा. पुणे, रायगड आणि अहमदनगर जिल्ह्यातील आठ गणेश मंदिरे मिळून अष्टविनायक म्हणून ओळखली जातात. श्रद्धाळूंमध्ये अशी मान्यता आहे की या आठही गणपतींचं दर्शन घेऊन आल्यावर संकल्प पूर्ण होतो.

चला तर मग जाणून घेऊ आठ गणपती कोणते आहेत:

१) मयुरेश्वर गणपती – मोरेगाव (पुणे)

अष्टविनायकांपैकी पहिलं आणि प्रमुख मंदिर. इथे गणपती मोरावर आरूढ होऊन सिंधू नामक असुराचा संहार केल्याची कथा सांगितली जाते. मंदिर आठ कोपऱ्यांचं असून त्याला मोराची आकृती असल्यामुळे ‘मोरेगाव’ हे नाव प्रचलित झालं.

२) सिद्धिविनायक गणपती – सिद्धटेक (अहमदनगर)

भिमा नदीकाठी वसलेलं हे मंदिर शांत, रमणीय वातावरणासाठी प्रसिद्ध आहे. संतांनी येथे साधना केली होती. श्रद्धेनं दर्शन घेतल्यास ज्ञान व सिद्धी प्राप्त होते, अशी मान्यता आहे.

३) बल्लाळेश्वर गणपती – पाळी (रायगड)

लहान भक्त बल्लाळाच्या अपार भक्तीमुळे गणपती प्रसन्न झाले आणि तेथेच स्थिरावले. या मंदिराचा विघ्नहर्ता भक्ताच्या नावावर असलेला हा एकमेव गणपती आहे.

४) वरदविनायक गणपती – महड (रायगड)

‘वरदान देणारा गणपती’ म्हणून प्रसिद्ध. येथे भाविक दिवसरात्र दिवा लावून ठेवतात. भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करण्यासाठी गणपतीचे हे रूप मानले जाते.

५) चिंतामणी गणपती – थेऊर (पुणे)

ऋषी कपिल यांच्याकडून चोरलेलं मौल्यवान रत्न परत मिळवून देताना गणपतीनं चिंतामणी हे नाव धारण केलं. भक्तांच्या चिंता दूर करणारा गणपती म्हणून या मंदिराला मोठं महत्त्व आहे.

६) गिरिजात्मज गणपती – लेण्याद्री (पुणे)

ही लेणी पर्वताच्या गुहेत वसलेली आहे. देवी पार्वतीनं येथे तपश्चर्या करून गणपतीला पुत्र म्हणून प्राप्त केलं, अशी आख्यायिका आहे. लांब पायऱ्या चढून जावं लागतं, त्यामुळे ही यात्रा शारीरिक श्रमाचीही आहे.

७) विघ्नहर गणपती – ओझर (पुणे)

दानव विघ्नासुराचा संहार करून गणपतीनं येथे वास केला. त्यामुळे विघ्ने दूर करणारा गणपती म्हणून भाविक या ठिकाणी मोठ्या श्रद्धेनं दर्शन घेतात. मंदिरावर सोन्याचा कळस असून दीपमाळही भव्य आहे.

८) महागणपती – रांजणगाव (पुणे)

अष्टविनायकांतील अंतिम आणि अत्यंत शक्तिशाली गणपती. त्रिपुरासुरासारख्या दुष्टांचा नाश या ठिकाणी झाला, अशी कथा आहे. इथे गणपतीचं मूळ रूप अत्यंत विशाल असून ते भक्तांना फक्त विशेष प्रसंगी दाखवलं जातं.

अष्टविनायक यात्रा केवळ धार्मिक नाही तर सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही जपते. प्रत्येक मंदिराशी निगडीत आख्यायिका भक्तीभाव जागृत करतात. गणेशोत्सवाच्या काळात तर या मंदिरांत भाविकांची प्रचंड गर्दी होत असून, ही यात्रा महाराष्ट्राच्या अध्यात्मिक वारशाचं प्रतीक ठरते.

श्रद्धेनं ही संपूर्ण यात्रा पूर्ण केल्यास जीवनातील विघ्ने दूर होतात आणि मनोकामना पूर्ण होते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. प्रत्येक वर्षी हजारो भाविक अष्टविनायक यात्रेसाठी येतात.