Volodymyr Zelenskyy | युक्रेन-रशिया युद्ध सुरू होऊन जवळपास 3 वर्ष झाली आहेत. 3 वर्षात या युद्धामध्ये झालेली जिवितहानी, आर्थिक नुकसान हे न मोजता येण्यासारखे आहे. या युद्धात अनेकबाबींमध्ये रशिया आघाडीवर असल्याचे दिसून येते. युक्रेनच्या मोठ्या भागावर रशियाने कब्जा केला आहे. मात्र, अनेक देशांकडून प्रयत्न करूनही अद्याप या दोन्ही देशांमध्ये शांतता करारावर एकमत झालेले नाही. त्यातच, अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प आणि युक्रेनचे राष्ट्राध्यक्ष वोलोदिमिर झेलेन्स्की यांच्यात व्हाइट हाऊसमध्ये पार पडलेल्या बैठकीत वाद झाल्याचे दिसून आले.

ट्रम्प आणि झेलेन्स्की यांच्यात झालेली वादावादी माध्यमांच्या कॅमेऱ्यात टिपली गेली व संपूर्ण जगाने हे पाहिले. हा वाद एवढा वाढला की झेलेन्स्की यांना व्हाइट हाऊस सोडावे लागले. दोन प्रमुख राष्ट्रांमध्ये झालेल्या वादामुळे आता युक्रेन-रशियामधील शांतता कराराचा मुद्दा अधिकच लांबण्याची शक्यता आहे.

या वादामुळे अमेरिकेसारखे शक्तिशाली राष्ट्र युक्रेनला दिला जाणारा पाठिंबा काढणार का? अशा चर्चा सुरू झाल्या आहेत. या युद्धात यूरोपियन राष्ट्रांची भूमिका महत्त्वाची ठरणार आहे. या वादानंतर आता झेलेन्स्की यांच्यापुढे कोणते पर्याय आहेत? ते युक्रेनच्या राष्ट्राध्यक्षपदाचा राजीनामा देणार का? याविषयी जाणून घेऊयात.

ट्रम्प – झेलेन्स्की यांच्यामधील वादाचे नक्की कारण काय?

डोनाल्ड ट्रम्प आणि वोलोदिमिर झेलेन्स्की यांच्यात युद्धविराम आणि शांतता कराराच्या मुद्यावरून वाद झाल्याचे पाहायला मिळाले. याशिवाय, अमेरिकेचे उपराष्ट्रपती जे. डी. व्हेन्स यांनी झेलेन्स्की यांनी अमेरिकेच्या मदतीसाठी आभार मानले नसल्याचीही तक्रार केली. यावेळी झेलेन्स्की यांनी ‘अमेरिका समुद्रामुळे सुरक्षित आहे, पण भविष्यात तुम्हाला या परिस्थितीचा सामना करावा लागू शकतो’, असे वक्तव्य केल्याने दोन्ही नेत्यांमधील वाद आणखीनच चिघळला.

दोन्ही राष्ट्राध्यक्षांमधील हा वाद एवढा वाढला की यानंतर झेलेन्स्की यांना व्हाइट हाऊस सोडावे लागले. दोन्ही देशांमध्ये होणारा खनिज करार देखील पूर्ण झाला नाही. मात्र, त्यानंतर ट्रम्प यांनी झेलेन्स्की हे ‘शांतता निर्माण करण्यासाठी तयार असतील, तर परत येऊ शकतात’, असे म्हटले आहे. याशिवाय, झेलेन्स्की यांनीही मवाळ भूमिका घेत चर्चेची तयारी दाखवली आहे.

अमेरिकेसाठी खनिज करार एवढा महत्त्वाचा का आहे?

तत्कालीन अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष जो बाइडन यांनी या युद्धात युक्रेनला प्रचंड मोठी आर्थिक मदत केली. मात्र, आता अमेरिकेकडून उघडपणे या युद्धासाठी युक्रेनला जबाबदार धरले जात आहे. ट्रम्प यांनी उघडपणे झेलेन्स्की यांचा उल्लेख केला ‘हुकूमशहा’ असा केला होता. दोन्ही नेत्यांमध्ये ‘खनिज करारा’वरूनही मतभेद असल्याचे पाहायला मिळाले.

अमेरिका आणि युक्रेन दोन्ही देशांसाठी हा खनिज करार महत्त्वाचा मानला जात आहे. युक्रेनमध्ये जवळपास 500 अब्ज डॉलर्सचा दुर्मिळ खनिजसाठा असल्याचा अंदाज आहे. ट्रम्प यांच्यानुसार अमेरिकेने युक्रेनला युद्धामध्ये आतापर्यंत अब्जावधी डॉलर्सची मदत केली आहे. त्यामुळे युक्रेनने हा करार करावा. दुसरीकडे झेलेन्स्की यांनी अमेरिकेकडून सुरक्षेची हमी मिळाल्याशिवाय हा करार करणे शक्य नसल्याची भूमिका घेण्यात आली आहे. मात्र, अमेरिकेने या कराराच्या बदल्यात पूर्ण सुरक्षा देण्यास नकार दिल्याचे सांगितले जाते.

सध्याच्या काळात ग्रेफाइट, लिथियम, युरेनियम, टायटेनियम यासारखी अनेक खनिज व्यापारासाठी महत्त्वाची आहेत. या खनिजांचा वापर प्रामुख्याने इलेक्ट्रॉनिक वस्तू, इलेक्ट्रिक गाड्या, बॅटरी, हत्यार बनवण्यासाठी होतो. सध्या दुर्मिळ खनिजांवर चीनची मक्तेदारी पाहायला मिळते. देशांतर्गत खनिजांचा मोठा साठा असल्याने चीन सध्या व्यापारात आघाडीवर आहे. अशात, अमेरिकेला युक्रेनमधील दुर्मिळ खनिजांचा साठा आकर्षित करत आहे. युक्रेनकडे 116 प्रकारचे जवळपास 20 हजार खनिज भंडार आहेत.

यूरोप राष्ट्रांची भूमिका ठरणार महत्त्वाची

ट्रम्प – झेलेन्स्की यांच्यातील वादानंतर आता यूरोपमधील देशांची भूमिका महत्त्वाची ठरणार आहे. ट्रम्प यांच्यासोबत झालेल्या वादानंतर बहुतांश युरोपियन राष्ट्रांनी उघडपणे युक्रेनला पाठिंबा दर्शवला आहे. याशिवाय, ब्रिटन, फ्रान्सकडून युद्धात आर्थिक मदत व्हावी यासाठी कर्जाच्या स्वरुपात कोट्यावधी रुपयांची आर्थिक मदत दिली जात आहे. एकीकडे अमेरिका पाठिंबा काढून घेत असताना यूरोपमधील ब्रिटन, फ्रान्स, जर्मनीसह इतर राष्ट्रांची या युद्धात महत्त्वाची भूमिका ठरू शकते.

झेलेन्स्की यांच्यापुढे कोणते पर्याय आहेत?

ट्रम्प यांच्यासोबतच्या खडाजंगीनंतर आता झेलेन्स्की यांचा पुढील प्रवास खडतर असणार आहे. झेलेन्स्की यांना विरोध वाढत चालला आहे. या युद्धातील हा सर्वात निर्णायक टप्पा ठरणार आहे. झेलेन्स्की यांनी युक्रेनचे राष्ट्राध्यक्षपद सोडावे, अशी मागणीही केली जात आहे. मात्र, असे असले तरीही युक्रेनमधील नागरिकांचा त्यांना पाठिंबा कायम आहे.

युक्रेनमध्ये मार्च-एप्रिल 2024 मध्ये राष्ट्राध्यक्षपदाच्या निवडणुका होणे अपेक्षित होते. परंतु, फेब्रुवारी 2022 पासून मार्शल लॉ लागू असल्याने या निवडणुका घेण्यात आलेल्या नाहीत. मार्शल लॉ लागू असेपर्यंत निवडणूका घेणे शक्य नसल्याचे युक्रेनच्या अनेक नेत्यांनी वारंवार स्पष्ट केले आहे.

तसेच, स्वतः झेलेन्स्की यांनी युक्रेनला संरक्षण व नाटोचे सदस्यत्व मिळत असल्यास आपण पद सोडण्यास तयार असल्याचे म्हटले आहे. मात्र, झेलेन्स्की हे पद सोडण्याची शक्यता फार कमी आहे. झेलेन्स्की यांना या युद्धात पुन्हा आघाडी घ्यायची असल्यास अमेरिकेसोबत संवाद साधण्याचा मार्ग काढावा लागणार आहे. याशिवाय, त्यांना आता यूरोपियन राष्ट्रांच्या पाठिंब्यावर अवलंबून राहावे लागेल.

झेलेन्स्की यांनी पद सोडल्यास युक्रेनचे राष्ट्राध्यक्ष कोण होऊ शकते, याबाबत काही नावं देखील चर्चेत आहेत. ब्रिटनमधील युक्रेनचे राजदूत व्हॅलेरी झालुझ्नी, कीव्हचे महापौर विटाली क्लित्स्को, युक्रेन संसदेचे अध्यक्ष रुस्लान स्टिफनचुक ही नावं युक्रेनच्या राष्ट्राध्यक्षपदासाठी चर्चेत आहेत. परंतु, युद्धाच्या निर्णायक टप्प्यावर झेलेन्स्की यांनी पद सोडल्यास रशियाला याचा सर्वाधिक फायदा होऊ शकतो.