नवी दिल्ली : जम्मू-काश्मीरमधील पहलगाम येथे २२ एप्रिल रोजी झालेल्या दहशतवादी हल्ल्यात २६ भारतीय पर्यटकांचा मृत्यू झाल्याने भारत-पाकिस्तान संबंधांमध्ये तणाव वाढला आहे. या हल्ल्याचा बदला घेण्यासाठी भारताने ‘ऑपरेशन सिंदूर’ सुरू केले, ज्यामध्ये पाकिस्तानातील दहशतवादी तळ उद्ध्वस्त करण्यात आले. याला प्रत्युत्तर म्हणून पाकिस्ताननेही भारतावर हल्ले सुरू केले, आणि सध्या दोन्ही देशांमध्ये युद्धासदृश परिस्थिती निर्माण झाली आहे. या युद्धात ड्रोनचा वापर चर्चेचा मुख्य विषय ठरला आहे.

पत्रकार परिषदेतील खुलासे –
शुक्रवारी (९ मे) विदेश सचिव विक्रम मिस्री, कर्नल सोफिया कुरैशी आणि विंग कमांडर व्योमिका सिंह यांनी संयुक्त पत्रकार परिषद घेतली. कर्नल कुरैशी यांनी सांगितले की, पाकिस्तानने तुर्की निर्मित असिसगार्ड सोंगार ड्रोनद्वारे ३६ ठिकाणी हल्ले करण्यासाठी ३००-४०० ड्रोन भारतीय हद्दीत पाठवले. भारताने या हल्ल्यांना सडेतोड प्रत्युत्तर देत अनेक ड्रोन पाडले. दुसरीकडे, पाकिस्तानने दावा केला की, भारतानेही ड्रोन हल्ले केले, ज्यात २५ भारतीय ड्रोन, काही इस्रायली हारोप ड्रोनसह, पाडल्याचा दावा त्यांनी केला.

ड्रोनचा वापर का?
ड्रोन युद्धाच्या रणनीतीत क्रांतीकारी बदल घडवत आहेत. त्यांचे प्रमुख फायदे खालीलप्रमाणे:

लांब पल्ल्याची क्षमता: ड्रोन बराच काळ हवेत राहू शकतात आणि लक्ष्यावर अचूक हल्ला करतात.

मानवी जीविताची सुरक्षा: ड्रोनचा वापर सैनिकांचा जीव धोक्यात न घालता हल्ले आणि गुप्तचर माहिती गोळा करण्यासाठी होतो.

खर्चात बचत: पारंपरिक युद्धापेक्षा ड्रोनचा वापर आर्थिकदृष्ट्या परवडणारा आहे.

निगरानी आणि माहिती संकलन: सीमावर्ती भागात लष्करी हालचालींची माहिती मिळवण्यासाठी ड्रोन प्रभावी ठरतात.

भारत आणि पाकिस्तानचा ड्रोन वापर –
भारताने लाहोरमधील पाकिस्तानच्या हवाई संरक्षण यंत्रणेला निष्प्रभावी करण्यासाठी इस्रायली हारोप ड्रोनचा वापर केला. हे ड्रोन अचूक हल्ल्यासाठी ओळखले जाते. दुसरीकडे, पाकिस्तानने तुर्कीच्या ड्रोनद्वारे भारताच्या हवाई संरक्षण यंत्रणेची चाचणी घेण्याचा प्रयत्न केला. दोन्ही देशांनी ड्रोनचा वापर हल्ले, निगरानी आणि माहिती संकलनासाठी केला आहे. यामुळे युद्धाचे स्वरूप बदलले असून, लष्करी क्षमता वाढवण्यात ड्रोन महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत.

ऐतिहासिक संदर्भ –
२१व्या शतकाच्या सुरुवातीला अमेरिकेने प्रथम ड्रोनचा युद्धात वापर केला. गेल्या काही वर्षांत रशिया-युक्रेन युद्धातही ड्रोनचा मोठ्या प्रमाणात वापर झाला. भारत आणि पाकिस्तान आता या तंत्रज्ञानाचा वापर करून आपली रणनीती अधिक प्रभावी करत आहेत. ड्रोन हल्ल्यांपासून बचावासाठी ब्लॅकआउटसारख्या पद्धती अवलंबल्या जातात, परंतु ड्रोन तंत्रज्ञानातील प्रगतीमुळे युद्धाच्या रणनीतीत सतत बदल होत आहेत.

भारताचा संयम आणि प्रत्युत्तर –
भारताने पाकिस्तानच्या हल्ल्यांना संयमाने प्रत्युत्तर दिले आहे. हारोप ड्रोनच्या वापराने लाहोरमधील हवाई संरक्षण यंत्रणा उद्ध्वस्त करण्यात यश मिळाले, तर पाकिस्तानच्या ड्रोन हल्ल्यांना भारताच्या एस-४०० यंत्रणेने परतवले. युद्धात ड्रोनच्या वाढत्या वापराने दोन्ही देशांच्या लष्करी सामर्थ्याची नवीन बाजू समोर आणली आहे.

या घटनांनी भारत-पाकिस्तान युद्धात ड्रोन तंत्रज्ञानाचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे. तसेच, यामुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही ड्रोन युद्धाच्या धोक्यांबाबत चर्चा सुरू झाली आहे.