Iran: पश्चिम आशियात युद्ध भडकल्याच्या पहिल्याच दिवशी, म्हणजे २८ फेब्रुवारी रोजी, अमेरिकेच्या क्षेपणास्त्र हल्ल्यात इराणचे सर्वोच्च नेते अयातुल्लाह अली खामेनी यांचा मृत्यू झाला. त्यानंतर ९ मार्च रोजी त्यांचे पुत्र मोजतबा खामेनी यांची नवे सर्वोच्च नेते म्हणून निवड करण्यात आली. मात्र मोजतबा यांच्या नावापुढे ‘अयातुल्लाह’ हा खिताब नाही, आणि हाच प्रश्न सर्वांच्या मनात घर करतो आहे. सर्वोच्च नेत्यासाठी हे पद आवश्यक आहे का? शिया इस्लाममध्ये ‘अयातुल्लाह’ म्हणजे नक्की काय? जाणून घेऊया.

‘अयातुल्लाह’ म्हणजे काय?

शिया मुसलमानांमध्ये ‘अयातुल्लाह’ हा अत्यंत आदरणीय धार्मिक खिताब आहे. अरबीमध्ये याचा अर्थ होतो ‘अल्लाहचे निशाण’. इस्लामी कायद्याची सखोल जाण असलेल्या उच्च विद्वानांना हा दर्जा दिला जातो. असे विद्वान ‘मुज्ताहिद’ म्हणून ओळखले जातात, म्हणजे ते स्वतः धार्मिक नियमांचा अर्थ लावण्यास सक्षम असतात.

हा खिताब मुळात धार्मिक क्षेत्रासाठी आहे. अयातुल्लाहला राजकारणात पडणे बंधनकारक नाही. परंतु इराणमध्ये १९७९ च्या इस्लामी क्रांतीनंतर धर्म आणि राजकारण एकमेकांत इतके गुंफले गेले की दोन्हींमधील फरक ओळखणे कठीण बनले आहे.

अयातुल्लाहच्या वर काय असते?

शिया इस्लाममध्ये अयातुल्लाहपेक्षाही उच्च पदे आहेत. सर्वात मोठे पद म्हणजे ‘ग्रँड अयातुल्लाह’ (अयातुल्लाह अल-उज्मा). त्याहूनही वरचे स्थान म्हणजे ‘मरजा’… म्हणजे ‘अनुसरणाचा स्रोत’. ज्याच्या धार्मिक मतांना लाखो लोक आपल्या जीवनात मानतात तो ‘मरजा’ असतो. भारतातील एखादा शिया मुसलमान इराण किंवा इराकमधील ग्रँड अयातुल्लाहची मते मानू शकतो,  हे त्याच्या व्यापक प्रभावाचे उदाहरण आहे.

हेही वाचा – ‘आजचा दिवस इराणवरील सर्वात तीव्र हल्ल्यांचा असेल’; अमेरिकेचे युद्धमंत्री पीट हेगसेथ यांचा इशारा 

धार्मिक पदांची शिडी कशी चढतात?

शिया इस्लाममध्ये धर्मगुरू होण्यासाठी अनेक टप्पे असतात, सर्वात खालचा स्तर म्हणजे तलबेह (मदरशातील विद्यार्थी), त्यानंतर होज्जतोलिस्लाम (मध्यम स्तरीय धर्मगुरू), मग अयातुल्लाह (वरिष्ठ विद्वान), त्यापुढे ग्रँड अयातुल्लाह आणि सर्वोच्च म्हणजे मरजा अल-तकलीद (लोकांचा धार्मिक मार्गदर्शक).
अयातुल्लाह बनण्यासाठी वर्षानुवर्षे अरबी, कुराण, हदीस, इस्लामी कायदा, तर्कशास्त्र व तत्त्वज्ञान यांचा अभ्यास करावा लागतो. मदरशातील विद्वान व सामान्य जनता जेव्हा एखाद्या विद्वानाला अयातुल्लाह म्हणून मान्यता देतात, तेव्हाच त्याला हा दर्जा प्राप्त होतो.

इराणमध्ये धर्म आणि राजकारण कसे एकत्र आले?

१९७९ च्या क्रांतीनंतर अयातुल्लाह रूहोल्लाह खुमैनी इराणचे पहिले सर्वोच्च नेते बनले. त्यांच्या निधनानंतर १९८९ मध्ये अली खामेनी यांची निवड झाली. मात्र त्या वेळी खामेनी हे अयातुल्लाह नव्हते. ते ‘होज्जतोलिस्लाम’ या तुलनेने कमी दर्जाच्या पदावर होते. तरीही खुमैनी यांच्याशी जवळीक आणि १९८१ ते १९८९ या काळातील राष्ट्राध्यक्षपदाचा अनुभव यांमुळे त्यांची निवड झाली.

सुरुवातीला इराणच्या राज्यघटनेत सर्वोच्च नेत्यासाठी ‘मरजा’ असणे अनिवार्य होते. परंतु खामेनी यांची निवड करण्यासाठी १९८९ मध्येच राज्यघटना बदलण्यात आली आणि ‘मरजा’ ही अट काढून टाकण्यात आली.

मोजतबा खामेनी यांचा धार्मिक दर्जा काय?

सध्या मोजतबा खामेनी हे ‘होज्जतोलिस्लाम’ या दर्जावर आहेत, जे अयातुल्लाहपेक्षा कमी आहे. मात्र इराणमधील काही माध्यमांनी त्यांना आधीच ‘अयातुल्लाह’ संबोधण्यास सुरुवात केली आहे. हे दाखवते की इराणमध्ये धार्मिक पदे राजकीय गरजांनुसार बदलू शकतात.

नजफ विरुद्ध कोम — दोन वेगळ्या विचारधारा

इराकमधील नजफ हे शिया अभ्यासाचे सर्वात जुने केंद्र आहे. येथील धर्मगुरू धार्मिक व नैतिक मार्गदर्शनावर भर देतात, सरकारी कारभारापासून दूर राहतात. याउलट इराणमधील कोम हे शहर १९७९ नंतर राजकारणाशी घट्ट जोडले गेले. येथून निघालेले विचार इराणचे धर्म व राजकारण दोन्ही घडवतात.

इराण शिया जगापेक्षा वेगळे का?

इराणने शिया धार्मिक सत्ता आणि राजकीय सत्ता एकत्र आणली. हे वेलायत-ए फकीह या तत्त्वावर आधारित आहे, जे खुमैनी यांनी मांडले. जगातील इतर शिया समाजांमध्ये अयातुल्लाह केवळ धार्मिक मार्गदर्शक असतात, राजकीय सत्ताधीश नाही. इराण हा त्याला अपवाद आहे, आणि मोजतबा यांची नियुक्ती हे पुन्हा एकदा सिद्ध करते.