World Snake Day: दरवर्षी 16 जुलै रोजी ‘वर्ल्ड स्नेक डे’ साजरा केला जातो. या दिवसाचा उद्देश सापांबाबत जागरूकता निर्माण करणे, त्यांच्याविषयी असलेले गैरसमज दूर करणे आणि सर्पदंशापासून बचावाची माहिती लोकांपर्यंत पोहोचवणे हा आहे. भारतात सापांच्या अनेक प्रजाती आढळतात. त्यापैकी काहीच साप अत्यंत विषारी आहेत. विशेष म्हणजे भारतातील सर्पदंशामुळे होणाऱ्या बहुतांश मृत्यूंसाठी ‘बिग 4’ म्हणून ओळखले जाणारे चार विषारी साप जबाबदार मानले जातात.

जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) माहितीनुसार, जगभरात दरवर्षी सर्पदंशामुळे सुमारे 81 हजार ते 1 लाख 37 हजारांहून अधिक लोकांचा मृत्यू होतो. भारतातही ही समस्या गंभीर असून ग्रामीण भागात सर्पदंशाच्या घटना अधिक प्रमाणात घडतात.

रसेल्स वायपर (Russell’s Viper)

भारतात सर्पदंशाच्या सर्वाधिक घटनांमध्ये रसेल्स वायपरचा मोठा वाटा आहे. अंदाजे 43 टक्के सर्पदंशाच्या प्रकरणांमध्ये हा साप आढळतो. या सापाचा दंश अत्यंत वेदनादायक असतो. त्याचे विष रक्तावर परिणाम करते आणि वेळेवर उपचार न मिळाल्यास जीव धोक्यात येऊ शकतो. शेतजमिनी, गवताळ भाग आणि मानवी वस्तीच्या आसपास हा साप आढळतो.

सॉ-स्केल्ड वायपर (Saw-scaled Viper)

आकाराने लहान असला तरी सॉ-स्केल्ड वायपर अत्यंत आक्रमक आणि धोकादायक मानला जातो. मध्य पूर्व, मध्य आशिया तसेच भारतातही हा साप आढळतो. दाट लोकवस्तीच्या भागातही तो दिसू शकतो. भारतात दरवर्षी हजारो मृत्यूंसाठी हा साप कारणीभूत ठरतो. त्याच्या विषामुळे शरीरातील रक्त गोठण्याची प्रक्रिया बिघडते आणि गंभीर गुंतागुंत निर्माण होऊ शकते.

कॉमन क्रेट (Common Krait)

‘बिग 4’ मधील सर्वाधिक विषारी साप म्हणून कॉमन क्रेटची ओळख आहे. हा साप प्रामुख्याने रात्री सक्रिय असतो. त्यामुळे अनेकदा झोपेत असलेल्या व्यक्तींना तो दंश करतो. त्याच्या विषामध्ये शक्तिशाली न्यूरोटॉक्सिन असतात, जे मज्जासंस्थेवर परिणाम करतात. त्यामुळे स्नायू निकामी होणे, श्वास घेण्यास त्रास होणे आणि उपचार उशिरा झाल्यास मृत्यूचा धोका वाढतो. हा साप प्रामुख्याने उंदीर, बेडूक आणि इतर लहान सापांची शिकार करतो.

इंडियन कोब्रा (Indian Cobra)

इंडियन कोब्रा हा भारतातील सर्वात ओळखला जाणारा विषारी साप आहे. पूर्वी सपेरे या सापाचा खेळ दाखवत असत. हा साप विषारी असून धोका वाटल्यास आक्रमक होऊ शकतो. उंदरांची संख्या जास्त असलेल्या भागात हा साप अनेकदा मानवी वस्तीजवळ दिसतो. त्याच्या विषाचाही मज्जासंस्थेवर गंभीर परिणाम होतो.

किंग कोब्रा ‘बिग 4’मध्ये नाही

अनेकांना किंग कोब्रा हा भारतातील सर्वात धोकादायक साप वाटतो. मात्र, तो ‘बिग 4’मध्ये समाविष्ट नाही. किंग कोब्रा साधारण चार मीटर लांब असतो आणि काही सापांची लांबी जवळपास 5.85 मीटरपर्यंत नोंदवली गेली आहे. भारतात हा संरक्षित साप असून त्याला मारणे कायद्याने गुन्हा आहे.

इनलँड टायपन भारतात आढळत नाही

जगातील सर्वाधिक विषारी सापांपैकी एक मानला जाणारा इनलँड टायपन हा मध्य ऑस्ट्रेलियात आढळतो. त्याच्या विषाची तीव्रता खूप जास्त असली तरी हा साप भारतात आढळत नाही. त्यामुळे भारतातील सर्पदंशाच्या घटनांशी त्याचा संबंध नाही.

सर्पदंश झाल्यास काय करावे?

सर्पदंश झाल्यास घाबरून न जाता संबंधित व्यक्तीला तातडीने जवळच्या रुग्णालयात घेऊन जाणे सर्वात महत्त्वाचे आहे. जखमेवर चिरा देणे, विष शोषण्याचा प्रयत्न करणे किंवा घट्ट दोरी बांधणे यांसारखे उपाय टाळावेत. वेळेवर उपचार आणि अँटी-स्नेक व्हेनम मिळाल्यास अनेकांचे प्राण वाचू शकतात.