18 वर्षांची श्रुती (नाव बदलले आहे) ही 12वीचे यश साजरे करण्यासाठी एका रिसॉर्टमध्ये गेली होती. तिने खोलीचे भान न ठेवता स्विमिंग पूलमध्ये डुबकी मारली आणि तिची मानच मोडली. त्यामुळे तिला हात-पाय हलवता येत नव्हते. शिवाय छातीच्या खाली कोणतीही संवेदना जाणवत नव्हती.

तिला रुग्णवाहिकेतून दीनानाथ मंगेशकर रुग्णालयात नेण्यात आले आणि इमर्जन्सी स्कॅन’ करण्यात आले. त्यात तिच्या व्हर्टेब्रल ब्रेन तुटल्याचे निदान झाले. तिच्या पाठीच्या कण्याला गंभीर दुखापत झाली होती. स्पाइन सर्जननी तिच्यावर आणीबाणीची शस्त्रक्रिया केली, ज्यामध्ये व्हर्टेब्रल ब्रेनच्या हाडांचे तुटलेले तुकडे काढून टाकण्यात आले. त्यामुळे तिच्या पाठीच्या कण्यावरील दबाव कमी झाला. तिच्या मानेला स्थिर करण्यासाठी प्लेट आणि पिंजरा असलेले एक रोपण ठेवण्यात आले होते. तिला सुरुवातीचे काही महिने व्हील चेअरची गरज होती; परंतु तिने त्यावरही मात केली आणि ती लवकर बरी झाली.

रस्त्यावरील वाहतूक अपघात, उंचीवरून पडणे, औद्योगिक अपघात, क्रीडा अपघात, आत्महत्येचे प्रयत्न आणि विजेच्या धक्क्‌यानंतर पडणे या दुखापती सामान्य आहेत. महिलांमध्ये साडी किंवा दुपट्टा वाहनात अडकतो किंवा क्रशिंग मशीनमध्ये मान वळते. सामान्यतः ग्रीवा (मान) किंवा थोराकोलंबर (मानेच्या मागची बाजू) मणक्‍यांना फ्रॅक्‍चर होते.

या दुखापतीमुळे काही अवयवांची संवेदना किंवा चलनवलन शक्ती पूर्णपणे नाहिशी होते. मानेच्या दुखापतींमध्ये श्वासोच्छवासाच्या स्नायूंवरही परिणाम होतो. पाठीच्या कण्यावरील दाब काढून टाकण्यासाठी आणि पाठीचा कणा स्थिर करण्यासाठी रुग्णांवर आपत्कालीन शस्त्रक्रिया केली जाते. परंतु यामध्ये न्यूरोलॉजिकल स्थिती पूर्ववत होईलच याची हमी नसते. दुखापतीच्या प्रभावादरम्यान नसांना किती नुकसान होते, यावर बरे होणे अवलंबून असते.

पाठीच्या कण्याला दुखापत झाल्यानंतर पुनर्वसन हा सर्वात महत्वाचा भाग असतो. चालण्याच्या साधनांसह विविध स्नायू गटांना बळकट करण्यासाठी विशेष मशीन्स आणि कॅलिपर हे पूर्ववत स्थिती येण्यासाठी मदत करतात. स्पिरोमीटरसह श्वासोच्छवासाचे व्यायाम छातीतील गुंतागुंत टाळण्यास मदत करतात. ज्यांच्या अंगात पुरेशी ताकद येत नाही त्यांना व्हीलचेअरची गरज भासते.

बहुतेक रुग्णांचे लघवी आणि विष्ठेवरील नियंत्रण देखील गमावते. नितंबाच्या भागात संवेदना नसल्यामुळे काहींना “बेडशूळ’ (बेड सोअर्सेस) होऊ शकतात. दुर्दैवाने आपल्या देशात पाठीच्या कण्याला दुखापत झालेल्या रूग्णांच्या पुनर्वसनासाठी चांगली पुनर्वसन केंद्रे नाहीत. मिलिटरी हॉस्पिटल खडकी, पुणे येथील पॅराप्लेजिक रिहॅबिलिटेशन सेंटर हे सर्वोत्कृष्ट केंद्रांपैकी एक आहे.

या अचानक झालेल्या विनाशकारी गुंतागुंतीमुळे नैराश्‍य येते आणि अशा परिस्थितीत लवकर बरे होण्यासाठी कुटुंब, मित्र आणि समाज यांच्या समर्थनासह प्रबळ इच्छाशक्ती आवश्‍यक असते. पॅराप्लेजिक सपोर्ट ग्रुप रुग्णांच्या विविध समस्यांवर मार्ग काढतात व त्यांना मानसिकदृष्ट्‌या मजबूत होण्यास मदत करतात. अशा रुग्णांना मानसशास्त्रीय समुपदेशन उपयुक्त ठरते. सामाजिक आर्थिक पुनर्प्राप्ती हा एक महत्त्वाचा पैलू आहे ज्याकडे दुर्लक्ष केले जाते. सामाजिक स्वीकृती आणि या तरुण व्यक्तींना मुख्य प्रवाहात आणणे महत्वाचे आहे. त्यांना सामान्य जीवनाचा आनंद घेता आला पाहिजे आणि त्यासाठी सरकारने आणि समाजाने अपंगांना प्रवेश प्रदान करणे आवश्‍यक आहे.

तसेच आर्थिक सहाय्य आणि रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून दिल्या पाहिजेत जेणेकरून ते स्वत:ला आधार देऊ शकतील. नोकरी किंवा अभ्यास लवकर सुरू करणे आणि पूर्ण बरे होण्याच्या आंधळ्या आशेने वर्षानुवर्षे वाट पाहणे अवघड ठरते. जादुई रिकव्हरीचा दावा करणाऱ्या जाहिरातींनी अनेक रुग्णांना फसवून लाखो रुपये कर्ज घेतात. यामध्ये स्टेम सेल प्रक्रियांचादेखील समावेश आहे. स्टेम सेल सध्या केवळ संशोधनाच्या उद्देशाने आहेत आणि भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषदेने व्यावसायिक हेतूने बंदी घातली आहे. हेल्मेटचा वापर, वाहन चालवण्याचे कठोर नियम पाळणे आणि कामाच्या ठिकाणी सुरक्षितता यांचा प्रचार करून या दुखापतींना प्रतिबंध करणे हे उपचाराइतकेच महत्त्वाचे आहे.