UPI New Rules : UPI वापरणाऱ्या ग्राहकांमध्ये सध्या ₹2,000पेक्षा जास्त व्यवहारांवर शुल्क लागणार असल्याची चर्चा आहे. मात्र, ग्राहकांनी घाबरण्याचे कारण नाही. ₹2,000 ही UPIमधून पैसे पाठवण्याची कमाल मर्यादा नाही. तसेच व्यक्तीला व्यक्तीने केलेले UPI व्यवहार मोफतच राहणार आहेत.

₹2,000पेक्षा जास्त रकमेच्या पात्र व्यापारी व्यवहारांवर 0.4 टक्के मर्चंट डिस्काउंट रेट म्हणजेच MDR लागू करण्याची व्यवस्था करण्यात आली आहे. हा नियम 15 ऑक्टोबर 2026पासून लागू होणार आहे. हे शुल्क ग्राहकाकडून नव्हे, तर संबंधित व्यापाऱ्याकडून आकारले जाणार आहे.

त्यामुळे UPIबाबत निर्माण झालेला संभ्रम दूर करण्यासाठी 10 महत्त्वाचे प्रश्न आणि त्यांची सोपी उत्तरे जाणून घेऊया.

प्रश्न 1 : ₹2,000 ही UPI व्यवहाराची कमाल मर्यादा आहे का?

उत्तर : नाही.

₹2,000 ही UPIमधून पैसे पाठवण्याची कमाल मर्यादा नाही. ही शुल्क लागू होण्यासंदर्भातील मर्यादा आहे. ₹2,000पर्यंतच्या UPI व्यवहारांवर ग्राहकाकडून थेट किंवा अप्रत्यक्ष शुल्क आकारता येणार नाही.

प्रश्न 2 : मी ₹2,500, ₹5,000 किंवा ₹10,000चा UPI व्यवहार केला तर ग्राहकाला शुल्क लागेल का?

उत्तर : नाही.

₹2,000पेक्षा जास्त रकमेच्या पात्र व्यापारी व्यवहारांवर 0.4 टक्के MDR लागू होईल. मात्र हे शुल्क ग्राहकाकडून घेतले जाणार नाही. त्याचा भार संबंधित व्यापाऱ्यावर असेल.

या शुल्काची कमाल मर्यादा प्रति व्यवहार ₹300 आहे. म्हणजे व्यवहाराची रक्कम कितीही मोठी असली तरी ठरलेल्या मर्यादेपेक्षा जास्त MDR आकारता येणार नाही.

प्रश्न 3 : मग ₹2,000च्या आकड्याची एवढी चर्चा का?

उत्तर : मोठ्या व्यापारी व्यवहारांमुळे.

UPIमधून होणाऱ्या व्यापारी व्यवहारांमध्ये ₹2,000पेक्षा जास्त रकमेचे व्यवहार संख्येने कमी असले, तरी त्यांचे एकूण मूल्य मोठे आहे. त्यामुळे या व्यवहारांवर शुल्काची चर्चा सुरू झाली आहे.

यामुळे ग्राहकांमध्येही ‘आता UPI महाग होणार का?’ असा प्रश्न निर्माण झाला आहे. मात्र ग्राहकांकडून थेट शुल्क आकारण्याची ही व्यवस्था नाही.

प्रश्न 4 : मी मित्राला किंवा नातेवाइकाला ₹5,000 किंवा ₹10,000 पाठवल्यास शुल्क लागेल का?

उत्तर : अजिबात नाही.

एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीला पैसे पाठवणे म्हणजे P2P व्यवहार. अशा व्यवहारांवर या MDRचा परिणाम होणार नाही.

म्हणजेच तुम्ही मित्र, नातेवाईक किंवा इतर व्यक्तीला ₹500, ₹5,000 किंवा ₹50,000 पाठवले तरी या नव्या शुल्कामुळे तुमच्या खात्यातून अतिरिक्त पैसे कापले जाणार नाहीत.

प्रश्न 5 : मग MDR नेमके कोणत्या व्यवहारावर लागू होणार?

उत्तर : व्यापाऱ्याला केलेल्या पात्र UPI व्यवहारांवर.

दुकान, रेस्टॉरंट, शोरूम किंवा ऑनलाइन व्यवसायाला UPIद्वारे केलेला व्यवहार हा व्यापारी व्यवहार असतो. अशा पात्र व्यवहारांमध्ये ₹2,000पेक्षा जास्त रकमेवर 0.4 टक्के MDR लागू होईल.

हा नियम 15 ऑक्टोबर 2026पासून लागू होणार आहे.

प्रश्न 6 : MDR म्हणजे काय?

उत्तर : व्यापाऱ्याकडून आकारले जाणारे डिजिटल पेमेंट शुल्क.

MDR म्हणजे Merchant Discount Rate. सोप्या भाषेत सांगायचे तर डिजिटल पद्धतीने पेमेंट स्वीकारण्याच्या सुविधेसाठी व्यापाऱ्याकडून आकारले जाणारे शुल्क म्हणजे MDR.

उदाहरणार्थ, एखाद्या दुकानात तुम्ही ₹5,000ची खरेदी केली आणि UPIने पैसे दिले, तर 0.4 टक्के MDRनुसार ₹20 शुल्क होऊ शकते. मात्र हे ₹20 ग्राहकाच्या खात्यातून वेगळे कापले जाणार नाहीत. हे व्यापाऱ्याशी संबंधित शुल्क आहे.

प्रश्न 7 : MDRचा भार ग्राहकावर पडणार की दुकानदारावर?

उत्तर : थेट भार व्यापाऱ्यावर असेल.

MDR हा व्यापारी व्यवहाराशी संबंधित शुल्क आहे. त्यामुळे ग्राहकाने UPIद्वारे केलेल्या पेमेंटमधून स्वतंत्रपणे MDR वसूल करण्याची व्यवस्था नाही.

मात्र एखादा मोठा व्यापारी आपल्या एकूण व्यवसाय खर्चात ही रक्कम धरू शकतो. त्यामुळे अप्रत्यक्ष परिणाम व्यवसायाच्या खर्चावर होऊ शकतो; पण ग्राहकाकडून स्वतंत्र UPI शुल्क घेणे हा याचा थेट उद्देश नाही.

प्रश्न 8 : UPIच्या शुल्क व्यवस्थेत बदल का केला जात आहे?

उत्तर : UPI व्यवस्था दीर्घकाळ टिकाऊ ठेवण्यासाठी.

देशात UPIचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे. मोठ्या प्रमाणावर होणारे व्यवहार सुरक्षित ठेवणे, तांत्रिक यंत्रणा मजबूत करणे, सायबर फसवणूक रोखणे आणि पेमेंट व्यवस्था सुरळीत ठेवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर पायाभूत सुविधा आवश्यक असतात.

UPI व्यवस्था आर्थिकदृष्ट्या टिकाऊ आणि अधिक सक्षम ठेवण्यासाठी शुल्काची नवी रचना करण्यात आली आहे.

प्रश्न 9 : कोणते UPI व्यवहार मोफत राहणार?

उत्तर : व्यक्ती-व्यक्ती व्यवहार मोफत राहतील.

एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीला पैसे पाठवण्याच्या व्यवहारावर MDR लागू होणार नाही. तसेच ₹2,000पर्यंतच्या पात्र UPI व्यवहारांवर ग्राहकाला शुल्क आकारले जाणार नाही.

छोट्या व्यापाऱ्यांना संरक्षण देण्यासाठीही स्वतंत्र तरतुदी आहेत. काही विशेष क्षेत्रांसाठी वेगळी शुल्क रचना लागू केली जाऊ शकते.

प्रश्न 10 : UPI व्यवहारावर चुकीने शुल्क आकारले तर काय करावे?

उत्तर : सर्वात आधी संबंधित UPI अॅपमध्ये तक्रार नोंदवा.

तुम्ही ज्या UPI अॅपद्वारे व्यवहार केला आहे, त्यामधील व्यवहाराची माहिती उघडा. तेथे तक्रार किंवा मदत विभागातून समस्या नोंदवा.

अॅपकडून समाधान न मिळाल्यास आपल्या बँकेशी संपर्क साधा. तक्रार करताना व्यवहाराचा संदर्भ क्रमांक आणि व्यवहाराची माहिती जतन करून ठेवा.

थोडक्यात लक्षात ठेवा –

₹2,000 ही UPIमधून पैसे पाठवण्याची कमाल मर्यादा नाही.

₹2,000पर्यंतच्या पात्र UPI व्यवहारांवर ग्राहकाला शुल्क नाही.

₹2,000पेक्षा जास्त पात्र व्यापारी व्यवहारांवर 0.4 टक्के MDR लागू होणार आहे. (₹10,000 + 0.4% = ₹40 शुल्क.) म्हणजे 10 हजार रुपये व्यावसायिकाला पाठवायचे असल्यास आता त्यावर 40 रुपये शुल्क लागेल. 

MDRचा थेट भार व्यापाऱ्यावर असेल, ग्राहकावर नाही.

MDRची कमाल मर्यादा प्रति व्यवहार ₹300 आहे.

नवी MDR व्यवस्था 15 ऑक्टोबर 2026पासून लागू होणार आहे.

त्यामुळे ‘₹2,000पेक्षा जास्त UPI केले की ग्राहकाच्या खात्यातून शुल्क कापले जाईल’ हा समज चुकीचा आहे.