Poverty In India: यूएनडीपी (United Nations Development Programme ) ने 2024 आशिया-पॅसिफिक मानव विकास अहवाल जारी केला आहे. 2015-16 मध्ये देशाच्या लोकसंख्येच्या 25 टक्के असलेल्या भारतातील बहुआयामी दारिद्र्याखाली जगणाऱ्या लोकांची संख्या 2019-21 मध्ये 15 टक्क्यांवर आली आहे, असे या अहवालात सांगण्यात आले आहे. UNDP ने म्हटले आहे की, 18.50 कोटी लोकांना गरिबीत जगावे लागत आहे ज्यांचे उत्पन्न 2.15 डॉलर्स म्हणजेच 180 रुपयांपेक्षा कमी आहे.

नीती आयोगाने बहुआयामी गरिबी निर्देशांक केला जारी –
UNDP ने हा डेटा देशाची थिंक टँक मानल्या जाणाऱ्या NITI आयोगाकडून घेतला आहे. या वर्षी, 17 जुलै 2023 रोजी, NITI आयोगाने राष्ट्रीय बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक: एक प्रगती पुनरावलोकन 2023 नावाने दारिद्र्यरेषेवरील अहवाल प्रसिद्ध केला होता. याच अहवालात भारतातील बहुआयामी दारिद्र्याखाली येणाऱ्या लोकांची संख्या 24.85 टक्क्यांवरून 14.96 टक्क्यांवर घसरल्याचे सांगण्यात आले. गेल्या पाच वर्षात आपल्या कार्यकाळात 13.50 कोटी लोक दारिद्र्यरेषेच्या वर पोहोचले या कामगिरीवर मोदी सरकार पाठीवर थाप देत आहे.

बहुआयामी दारिद्र्य म्हणजे काय?
बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक मोजण्यासाठी तीन आधार आहेत ज्यात आरोग्य, शिक्षण आणि राहणीमान यांचा समावेश आहे. या निर्देशांकाचे मोजमाप करण्यासाठी, तिन्हींना समान महत्त्व दिले जाते आणि तिन्ही 12 निर्देशकांमध्ये विभागले गेले आहेत. त्यापैकी तीन आरोग्य, दोन शिक्षण आणि सात जीवनमानाशी संबंधित आहेत. NITI आयोगाने म्हटले आहे की, देशातील बहुआयामी दारिद्र्याखाली येणारी लोकसंख्या घटण्याची प्रमुख कारणे म्हणजे पोषणात सुधारणा, शालेय वर्षात वाढ, स्वच्छतेत सुधारणा आणि स्वयंपाकाच्या गॅसची उपलब्धता हे आहेत. बाल आणि किशोर मृत्युदर, माता आरोग्य, स्वच्छता, पिण्याचे पाणी, वीज, घरे, मालमत्ता आणि आर्थिक समावेशामुळेही हे शक्य झाले आहे.

नीती आयोगाच्या डेटावरही प्रश्न उपस्थित केले जात आहेत –
NITI आयोगाच्या बहुआयामी गरीबी निर्देशांकावरही प्रश्न उपस्थित केले गेले आहेत. कारण जेव्हा देश कोरोना महामारीशी झुंजत होता तेव्हापासूनची आकडेवारी घेण्यात आली आहे. मार्च 2020 मध्ये लॉकडाऊन लागू झाल्यानंतर कारखाने बंद झाले होते. शहरांमध्ये राहणारे स्थलांतरित काम नसल्यामुळे परत गेले होते. अर्थव्यवस्थेचा वेग मंदावला होता. जीडीपीही मायनसमध्ये गेला होता. महामारीचा सर्वात वाईट परिणाम असंघटित क्षेत्रावर झाला. त्यामुळेच नीती आयोगाच्या या आकडेवारीवर प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. ई-श्रम पोर्टलवर नोंदणी केलेल्या 28 कोटी कामगारांपैकी 94 टक्के कामगारांचे मासिक उत्पन्न 10,000 रुपयांपेक्षा कमी आहे, यावरून याचा अंदाज लावला जाऊ शकतो.

यापूर्वी, देशातील गरिबी मोजण्यासाठी पाच वर्षांच्या अंतराने डेटा वापरला जात होता. परंतु 2011 पासून असा कोणताही सर्वेक्षण डेटा उपलब्ध नाही. अशा परिस्थितीत देशाच्या आर्थिक विकास दरात वाढीसह सर्व उत्पन्न गटांच्या उपभोगात वाढ झाल्याच्या आधारे गरिबीची आकडेवारी काढली जात आहे. जागतिक बँकेने 2017-18 या वर्षासाठी भारताचा घरगुती ग्राहक खर्च सर्वेक्षण अहवाल जाहीर न केल्याबद्दल चिंता व्यक्त केली आहे.

तेंडुलकर समितीची शिफारस ही गरिबी मोजण्याचे प्रमाण –
भारतातील गरिबी शोधण्यासाठी 2009 मध्ये तेंडुलकर समितीची स्थापना करण्यात आली होती. जुलै 2013 मध्ये, नियोजन आयोगाने तेंडुलकर समितीच्या शिफारशींवर आधारित 2011-12 साठी गरिबीची आकडेवारी जाहीर केली. त्यानंतर नियोजन आयोगाने सांगितले की, देशातील गरिबांची संख्या अंदाजे 27 कोटी किंवा लोकसंख्येच्या 21.9 टक्के आहे. तेंडुलकर समितीने सांगितले की, भारतातील 21.9 टक्के लोकसंख्या दारिद्र्यरेषेखाली राहते. 2004 मध्ये दारिद्र्यरेषेखालील लोकसंख्या 37.2 टक्के होती. म्हणजेच यूपीए सरकारच्या 10 वर्षांच्या कारकिर्दीत 15 टक्क्यांहून अधिक लोकांना गरिबीतून बाहेर काढण्यात यश आले.

तेंडुलकर समितीने शहरी भागातील दारिद्र्यरेषेखालील कुटुंबांची ओळख पटविण्यासाठी दरडोई मासिक उत्पन्न 1000 रुपये निश्चित केले होते, तर ग्रामीण कुटुंबांसाठी 816 रुपये निश्चित केले होते. 2014 मध्ये दारिद्र्यरेषेखालील लोकांचा शोध घेण्यासाठी रंगराजन समितीची स्थापना करण्यात आली होती. मात्र रंगराजन समितीच्या सूचनांना स्थगिती देण्यात आली. आजही देशात दारिद्र्यरेषेखालील लोकांची ओळख तेंडुलकर समितीने ठरवून दिलेल्या नियमांनुसार केली जाते.

5 वर्षांसाठी 80 कोटी मोफत रेशन –
नुकतेच, पाच राज्यांमध्ये होत असलेल्या विधानसभा निवडणुकीच्या प्रचारादरम्यान पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी निवडणूक प्रचारादरम्यान भाषण करताना गरिबांसाठी मोफत रेशन योजना, पंतप्रधान गरीब कल्याण अन्न योजना, पुढील 5 वर्षांसाठी वाढवण्याची घोषणा केली. ही योजना कोरोना महामारीच्या काळात सुरू करण्यात आली होती. देशातील 80 कोटी लोकसंख्येला या योजनेचा लाभ मिळणार आहे. पण पंतप्रधानांच्या या घोषणेवरही प्रश्न उपस्थित केले जात आहेत. कोविड महामारीच्या काळात सुरु केलेला हा कार्यक्रम पुढे सुरू ठेवण्यामागे काय तर्क आहे जेव्हा देश त्या टप्प्यातून खूप आधी बाहेर आला आहे. एकीकडे सरकारचा थिंक टँक म्हणत आहे की, भारतात बहुआयामी दारिद्र्याखाली येणाऱ्या लोकांची संख्या कमी झाली आहे, मग देशातील जवळपास 60 टक्के लोकसंख्येला मोफत अन्न देण्याची गरज का आहे?