१९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेला ‘मुकद्दर का सिकंदर’ हा अमिताभ बच्चन यांच्या गाजलेल्या चित्रपटांपैकी एक आहे. चित्रपटातील त्यांचा अभिनय आणि प्रभावी संवाद आजही प्रेक्षकांच्या स्मरणात आहे. या चित्रपटातील एका महत्त्वाच्या सीन लेखनामागे कादर खान यांच्या वैयक्तिक आयुष्यातील अनुभव आणि वेदना असल्याचे सांगितले जाते.

या सीनमध्ये अमिताभ बच्चन यांचे पात्र रंगमंचावर आपल्या आयुष्याची कहाणी मांडते. हा सीन लिहिताना कादर खान यांनी केवळ चित्रपटाच्या कथानकाचा विचार केला नाही, तर स्वतःच्या आयुष्यात अनुभवलेल्या भावनिक प्रसंगांचाही त्यात समावेश केला. त्यामुळे या सीनमधील संवादांना एक वेगळीच खोली मिळाली होती.

कादर खान यांनी हा सीन चित्रपटाचे दिग्दर्शक आणि निर्माते प्रकाश मेहरा यांना ऐकवला, तेव्हा ते देखील भावनिक झाले होते. मात्र, हा सीन अमिताभ बच्चन यांच्यापर्यंत पोहोचला, तेव्हा त्यांना त्याच्या लांबीचे आश्चर्य वाटले. इतके मोठे संवाद लक्षात ठेवणे आणि त्यातील भावना पडद्यावर प्रभावीपणे सादर करणे कठीण ठरेल, असे त्यांना वाटले. त्यामुळे त्यांनी हा सीन थोडक्यात मांडण्याचा सल्ला दिला होता.

अमिताभ बच्चन यांचा फोन अन् कादर खान यांना बसला आश्चर्याचा धक्का!

या प्रसंगानंतर कादर खान दुसऱ्या चित्रपटाच्या चित्रीकरणात व्यस्त झाले. काही काळाने त्यांना अमिताभ बच्चन यांचा फोन आला. आपल्या लिखाणात काही त्रुटी आढळल्या असतील किंवा सीनमध्ये बदल करायचे असतील, असा विचार कादर खान यांच्या मनात आला.

मात्र, अमिताभ बच्चन यांच्याकडे ते स्वत: गेल्यानंतर त्यांना वेगळाच अनुभव आला. एका मुलाखतीत कादर खान यांनी सांगितलेल्या आठवणीनुसार, अमिताभ बच्चन यांनी खोलीतील इतर सर्वांना बाहेर जाण्यास सांगितले. त्यानंतर त्यांनी कादर खान यांना तो सीन स्वतःच्या आवाजात म्हणून दाखवण्याची विनंती केली.

कादर खान यांनी संवाद म्हणायला सुरुवात केली, तसे त्या शब्दांमधून व्यक्त होणाऱ्या वेदना आणि भावना अधिक स्पष्टपणे जाणवू लागल्या. सीनमधील भावनिक ताकद अमिताभ बच्चन यांच्या मनाला भिडली आणि त्यांच्या डोळ्यांत अश्रू तरळले. त्या क्षणी अमिताभ बच्चन यांना जाणवले की, सीन केवळ लांबलचक संवादांचा भाग नव्हता, तर प्रत्येक शब्दामागे खोल भावना दडलेल्या होत्या.

असा होता कादर खान यांचा संघर्षमय प्रवास

कादर खान यांचा जीवनप्रवासही एखाद्या चित्रपटाच्या कथेसारखा होता. १९३७ मध्ये काबूल येथे जन्मलेल्या कादर खान यांचे कुटुंब नंतर मुंबईत स्थायिक झाले. बालपणी अनेक अडचणींचा सामना करूनही त्यांनी शिक्षण आणि कलेची आवड जोपासली.

त्यांनी सिव्हिल इंजिनिअरिंगचे शिक्षण घेतले आणि मुंबईतील एम. एच. साबू सिद्दीक पॉलिटेक्निकमध्ये अध्यापन करू लागले. याचदरम्यान त्यांचे रंगभूमीशी जवळीक वाढली. त्यानंतर त्यांनी आपला मोर्चा हिंदी चित्रपटसृष्टीकडे वळवला.

संवादलेखक म्हणून हिंदी चित्रपटसृष्टीत उमटवली छाप

१९७० च्या दशकात कादर खान यांनी संवादलेखक म्हणून आपली वेगळी ओळख निर्माण करण्यास सुरुवात केली. राजेश खन्ना यांच्या ‘रोटी’ या चित्रपटामुळे त्यांच्या लेखनाची दखल घेतली गेली. त्यानंतर मनमोहन देसाई आणि प्रकाश मेहरा यांसारख्या दिग्दर्शकांसोबत काम करत त्यांनी हिंदी चित्रपटसृष्टीत महत्त्वाचे स्थान मिळवले.

‘अमर अकबर अँथनी’, ‘परवरिश’, ‘मुकद्दर का सिकंदर’, ‘लावारिस’, ‘नसीब’ आणि ‘कुली’ यांसारख्या चित्रपटांसाठी त्यांनी लिहिलेले संवाद लोकप्रिय ठरले. पात्राच्या स्वभावानुसार भाषा आणि संवादांची शैली बदलण्याचे कसब त्यांच्याकडे होते. त्यांच्या लेखणीतून कधी विनोद, कधी राग, तर कधी आयुष्याच्या वेदना प्रभावीपणे व्यक्त होत असत. कादर खान यांचे योगदान केवळ अभिनयापुरते मर्यादित नव्हते. आपल्या लेखणीच्या जोरावर त्यांनी अनेक कलाकारांच्या भूमिका अधिक प्रभावी बनवल्या.