Super El nino : पॅसिफिक महासागरात वेगाने बदलत असलेल्या हवामान परिस्थितीमुळे यावर्षी ‘एल निनो’ ही जागतिक हवामान घटना पुन्हा तीव्र स्वरूपात विकसित होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात येत आहे. हवामान शास्त्रज्ञांच्या मते, हा एल निनो सामान्य नसून ‘सुपर एल निनो’ ठरू शकतो, ज्याचा परिणाम जगभरातील पर्जन्यमान, तापमान आणि नैसर्गिक आपत्तींच्या स्वरूपावर होऊ शकतो. ‘एल निनो’ म्हणजे नेमकं काय? ‘एल निनो’ ही पॅसिफिक महासागराशी संबंधित नैसर्गिक हवामान प्रक्रिया आहे. मध्य आणि पूर्व पॅसिफिकमधील समुद्राच्या पाण्याचे तापमान जेव्हा सामान्यपेक्षा जास्त वाढते, तेव्हा वातावरणातील वाऱ्यांचे प्रवाह, ढगांची निर्मिती आणि पावसाचे चक्र बदलते. हा बदल दिसायला लहान असला तरी त्याचा परिणाम संपूर्ण जगाच्या हवामान प्रणालीवर होतो. काही ठिकाणी दुष्काळ, तर काही ठिकाणी अतिवृष्टी आणि पूरस्थिती निर्माण होते. ‘सुपर एल निनो’ कधी म्हणतात? जेव्हा समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान सरासरीपेक्षा सुमारे 2°C किंवा त्याहून अधिक वाढते, तेव्हा त्या घटनेला ‘सुपर एल निनो’ म्हटले जाते. अशी तीव्र घटना साधारणतः १० ते १५ वर्षांतून एकदाच घडते, परंतु तिचे परिणाम अनेक वर्षे टिकतात. हवामान मॉडेल्सनुसार सध्याची परिस्थिती 1997-98 आणि 2015-16 या इतिहासातील शक्तिशाली एल निनो घटनांसारखी विकसित होऊ शकते. Super El nino इतिहासातील मोठे एल निनो : 1997-98 एल निनो : जगभरात भीषण पूर आणि दुष्काळ; अब्जावधी डॉलरचे नुकसान. 2015-16 एल निनो : जागतिक तापमान विक्रमी पातळीवर; अनेक देशांत उष्णतेच्या लाटा. या घटनांदरम्यान भारतात मान्सून कमकुवत झाला होता आणि शेती क्षेत्रावर परिणाम झाला होता. तज्ज्ञांच्या मते, सध्याची परिस्थिती त्याच पातळीपर्यंत पोहोचण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. भारतावर संभाव्य परिणाम : भारतासाठी सर्वात मोठा प्रश्न म्हणजे मान्सून. तीव्र एल निनोच्या काळात साधारणपणे पाऊस कमी किंवा अनियमित होण्याची शक्यता असते. उत्तर व मध्य भारतात दुष्काळी परिस्थिती निर्माण होऊन शेती उत्पादनावर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. तसेच पाण्याची टंचाई आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर दबाव निर्माण होईल. आणि अन्नधान्य उत्पादन आणि महागाईवरही परिणाम होऊ शकतो. जगभरात काय बदल होऊ शकतात? एल निनोचा प्रभाव प्रदेशानुसार वेगळा दिसतो: आग्नेय आशिया व कॅरिबियन – दुष्काळ व उष्णतेच्या लाटा पेरू व इक्वेडोर – मुसळधार पाऊस आणि पूर पॅसिफिक महासागर – चक्रीवादळांची वाढ अटलांटिक क्षेत्र – वादळांची संख्या तुलनेने कमी अजूनही अनिश्चितता कायम : शास्त्रज्ञ स्पष्ट करतात की एल निनोची तीव्रता निश्चितपणे सांगणे अजून शक्य नाही. पुढील काही महिन्यांत समुद्राच्या तापमानातील बदल निर्णायक ठरणार आहेत. परिस्थिती कायम राहिल्यास वर्षाच्या अखेरीस त्याचा प्रभाव अधिक स्पष्ट दिसू शकतो. एल निनो ही नैसर्गिक घटना असली तरी हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर तिचे परिणाम अधिक तीव्र होत असल्याचे संकेत मिळत आहेत. दुष्काळ, पूर, उष्णतेच्या लाटा आणि अस्थिर हवामान यांचा सामना करण्यासाठी देशांनी आतापासून तयारी करणे गरजेचे आहे. हवामान तज्ज्ञांच्या मते, आगामी काही वर्षे जागतिक हवामानाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची ठरणार आहेत आणि ‘सुपर एल निनो’ ही त्याची मोठी परीक्षा ठरू शकते.