– डॉ. रिता शेटीया
Elon Musk : इलॉन मस्क (Elon Musk) यांचे ‘ट्रिलियनेर’ होणे हे मानवी कल्पकता, धाडस आणि तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीचे प्रतीक नक्कीच आहे; परंतु एकाच व्यक्तीच्या हातात एवढी प्रचंड आर्थिक सत्ता केंद्रित होणे हे निरोगी अर्थव्यवस्थेसाठी योग्य लक्षण नाही.

इलॉन मस्क (Elon Musk) यांचे ट्रिलियनेर होणे हे आधुनिक मुक्त भांडवलशाहीचे सर्वात मोठे यश आणि त्याच वेळी तिची सर्वात मोठी मर्यादा अधोरेखित करते. हे वास्तव आपल्याला एका बाजूला मानवी कल्पकतेची आणि तंत्रज्ञानाची अफाट झेप दाखवते; पण दुसर्‍या बाजूला, ही अथांग संपत्ती केवळ काही मोजक्या हातांमध्येच मर्यादित राहू नये, यासाठी जागतिक अर्थव्यवस्थेला आपल्या नियमांमध्ये आणि करप्रणालीत आमूलाग्र बदल करावे लागतील, याची जाणीवही करून देते.

21व्या शतकातील जागतिक अर्थव्यवस्था आज एका अभूतपूर्व वळणावर उभी आहे. तंत्रज्ञानाचा वेगवान विस्तार आणि मुक्त बाजारपेठेच्या विस्तारणार्‍या कक्षा यांमुळे संपत्ती निर्मितीचे नवे विक्रम प्रस्थापित होत आहेत. या आर्थिक शिखरावर उभी असलेली सध्याची सर्वात वादळी आणि सतत चर्चेत असणारी व्यक्ती म्हणजे इलॉन मस्क (Elon Musk).

मस्क हे आता केवळ जगातील सर्वात श्रीमंत उद्योजक राहिलेले नाहीत, तर ते जगातील पहिले ट्रिलियनेर (1 लाख कोटी डॉलर्स किंवा साधारणपणे 85 लाख कोटी भारतीय रुपये संपत्तीचे धनी) आहेत. एकाच व्यक्तीकडे एवढी अफाट संपत्ती केंद्रित होणे ही केवळ एका यशस्वी उद्योजकाची वैयक्तिक यशोगाथा नाही. अर्थशास्त्रीय दृष्टिकोनातून हा जागतिक भांडवलशाहीचा उदय, बाजारपेठेतील संभाव्य मक्तेदारी, करप्रणालीतील पळवाटा आणि संपत्तीच्या विषम वाटपाचा एक अत्यंत क्लिष्ट व गंभीर अभ्यासविषय आहे.

1. कागदी संपत्ती व मूल्यांकनाचे अर्थशास्त्र : सर्वसाधारणपणे लोकांना वाटते की ट्रिलियनेर होणे म्हणजे संबंधित व्यक्तीच्या बँक खात्यात 1 लाख कोटी डॉलर्स रोख पडून असणे. परंतु, मस्क यांच्या संपत्तीचे स्वरूप पूर्णपणे वेगळे आहे. ते समजून घेण्यासाठी आपल्याला अर्थशास्त्रातील ‘मूल्यांकन’ आणि ‘तरलता’ या दोन मूलभूत संकल्पना समजून घ्याव्या लागतील.

मूल्यांकन: सोप्या भाषेत सांगायचे तर, एखाद्या मालमत्तेची, कंपनीची किंवा शेअर्सची बाजारातील आजची केवळ अंदाजित किंमत म्हणजे मूल्यांकन. हे मूल्य रोख पैशांच्या स्वरूपात नसते, तर ते बाजारपेठेतील मागणी, पुरवठा आणि भविष्यातील अपेक्षांवर ठरते. उदाहरणार्थ, तुमच्याकडे शहराच्या मध्यभागी एक जमीन आहे.

आजूबाजूच्या व्यवहारांचा विचार करून एखाद्या व्हॅल्युअरने तिची किंमत 1 कोटी रुपये ठरवली, तर ते झाले त्या जमिनीचे मूल्यांकन. उद्या अचानक तिथे मंदी आली तर हे मूल्यांकन घटू शकते. मस्क यांची संपत्ती मुख्यत्वे टेस्ला आणि स्पेसएक्सच्या शेअर्सच्या किमतीवर आधारित आहे.

जर आज बाजारात टेस्लाच्या एका शेअरची किंमत 200 डॉलर्स असेल आणि मस्क यांच्याकडे असे कोट्यवधी शेअर्स असतील, तर त्याचा गुणाकार करून त्यांची एकूण संपत्ती मोजली जाते. यालाच अर्थशास्त्रात ‘कागदी संपत्ती’ म्हणतात.

तरलता : तरलता म्हणजे एखादी मालमत्ता तिच्या मूळ मूल्याला धक्का न लावता, किती वेगाने आणि सहजतेने ‘रोख पैशात’ रुपांतरित करता येते याची क्षमता. अर्थशास्त्रात प्रत्यक्ष चलनी नोटांना सर्वोच्च तरल मानले जाते. त्याखालोखाल शेअर्स किंवा सोन्याचा क्रमांक लागतो, जे काही तासांत विकता येतात. जमीन किंवा घर या मालमत्तांची तरलता सर्वात कमी असते.

अर्थशास्त्राचा नियम : मूल्यांकन कधीही स्थिर नसते. उद्या जर टेस्लाच्या तंत्रज्ञानात काही त्रुटी निर्माण झाली किंवा कंपनी तोट्यात गेली, तर गुंतवणूकदार शेअर्स विकू लागतील आणि मस्क यांचे मूल्यांकन काही तासांतच अब्जावधी डॉलर्सनी खाली येईल. त्याचप्रमाणे, मस्क यांच्या संपत्तीचे मूल्य आजच्या प्रत्यक्ष नफ्यावर आधारित नसून भविष्यातील संभाव्य कामगिरीवर आधारित आहे.

अर्थशास्त्रामध्ये याला ‘डिसकाउंटेड कॅश फ्लो’ मॉडेल म्हणतात. गुंतवणूकदार आज मस्क यांच्या कंपन्यांमध्ये पैसे गुंतवत आहेत कारण त्यांना विश्वास आहे की भविष्यातील ऊर्जा, वाहतूक आणि अंतराळ बाजारपेठेवर मस्क यांचेच वर्चस्व असेल. ही संपत्ती जोपर्यंत बाजारात विकली जात नाही तोपर्यंत ती ‘अनरियलाईज्ड कॅपिटल गेन्स’च्या स्वरूपात असते. जर त्यांनी एकाच वेळी आपले सर्व शेअर्स विकण्याचा प्रयत्न केला, तर बाजारात घबराट निर्माण होऊन शेअर्सची किंमत प्रचंड कोसळेल. म्हणजेच, या संपत्तीत प्रचंड अस्थिरता आहे.

2. जोसेफ शुम्पेटर यांचा ‘क्रिएटिव्ह डिस्ट्रक्शन’ सिद्धांत आणि मस्क : प्रसिद्ध ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ जोसेफ शुम्पेटर यांनी मांडलेला ‘क्रिएटिव्ह डिस्ट्रक्शन’ (सर्जनात्मक विनाश) हा सिद्धांत मस्क यांच्या व्यावसायिक प्रवासाला तंतोतंत लागू होतो. शुम्पेटर यांच्या मते, जुने तंत्रज्ञान आणि जुन्या पद्धती नष्ट करून त्यांची जागा पूर्णपणे नवीन, अधिक कार्यक्षम आणि क्रांतिकारी तंत्रज्ञानाने घेणे म्हणजेच खरी आर्थिक प्रगती होय. मस्क यांनी नेमके हेच करून दाखवले आहे:

ऑटोमोबाइल क्षेत्र : गेली 100 वर्षे मक्तेदारी असलेल्या खनिज तेलावर चालणार्‍या वाहनांच्या उद्योगाला सुरुवातीला मर्यादा आणत त्यांनी ‘टेस्ला’च्या माध्यमातून इलेक्ट्रिक वाहनांचे साम्राज्य उभे केले.

अंतराळ क्षेत्र : ‘स्पेसएक्स’च्या माध्यमातून त्यांनी पुनर्वापर करता येण्याजोग्या रॉकेट्सची निर्मिती करून अंतराळ प्रवासाचा खर्च तब्बल 90 टक्क्यांनी कमी केला.

नॅचरल मोनोपॉली : ‘स्टारलिंक’च्या माध्यमातून त्यांनी दुर्गम भागांत थेट उपग्रहाद्वारे इंटरनेट पोहोचवून दूरसंचार क्षेत्राची व्याख्याच बदलली. अर्थशास्त्रीय दृष्टीने पाहिल्यास, मस्क यांनी केवळ वस्तू विकल्या नाहीत, तर नव्या बाजारपेठा निर्माण केल्या. या नवनिर्मितीबद्दल बाजारपेठेने त्यांना दिलेला हा ऐतिहासिक मोबदला आहे.

3. कल्याणकारी अर्थशास्त्र व विषमतेची दरी : मस्क यांच्या ट्रिलियनेर बनण्याला अर्थशास्त्राची दुसरी बाजू अत्यंत चिंतेची मानत आहे. ही बाजू ‘कल्याणकारी अर्थशास्त्र’ आणि ‘वितरणात्मक न्याय’ या संकल्पनांशी जोडलेली आहे.

वाढता ‘गिनी गुणांक’ : गिनी गुणांक हा जगातील आर्थिक विषमता मोजण्याचे मुख्य साधन आहे. मस्क यांच्यासारख्या मोजक्या व्यक्तींकडे संपत्तीचे केंद्रीकरण झाल्यामुळे हा गुणांक धोकादायक पातळीवर पोहोचला आहे. जेव्हा संपत्ती मोजक्या हातांत एकवटते, तेव्हा बाजारातील एकूण खरेदी क्षमता विस्कळीत होते. कारण अब्जाधीशांच्या वैयक्तिक उपभोगाची एक मर्यादा असते, तर सामान्य वर्गाकडे मूलभूत गरजांसाठीही पैसा उरत नाही.

संसाधनांचे चुकीचे वाटप : काही अर्थतज्ज्ञांच्या मते, मस्क यांची संपत्ती वैयक्तिक पातळीवर इतकी प्रचंड आहे की ते स्वतंत्रपणे जागतिक प्राधान्यक्रम बदलू शकतात. उदाहरणार्थ, ज्या पैशांचा वापर पृथ्वीवरील गरिबी, उपासमार, आरोग्य आणि प्राथमिक शिक्षण सुधारण्यासाठी होऊ शकला असता, तो पैसा मंगळावर मानवी वस्ती वसवण्यासारख्या अत्यंत खर्चिक आणि अनिश्चित प्रकल्पांवर लावला जात आहे. याला अर्थशास्त्रात ‘संधी मूल्य’चे मोठे नुकसान मानले जाते.