– प्रा. भगवान गावित
Petrol : पेट्रोल, महागाई आणि सोने या घटकांचा आपल्या आजच्या जगण्यावर काय परिणाम होत आहे आणि भविष्यात याचे काय पडसाद उमटू शकतात, याचा सविस्तर ऊहापोह करणे गरजेचे आहे.

आज आपण एका अशा वळणावर उभे आहोत, जिथे सर्वसामान्य माणसाचे जगणे रोज नवनवीन आव्हानांनी वेढले जात आहे. सकाळी उठल्यापासून ते रात्री झोपेपर्यंत प्रत्येक पाऊल टाकताना आर्थिक ताण आणि सामाजिक ध्रुवीकरण या दोन गोष्टींचा सामना करावा लागत आहे.

पेट्रोल-डीझेलचे (Petrol) भडकलेले दर, गगनाला भिडलेली महागाई, सोन्याच्या किमतीत होणारी अनपेक्षित वाढ आणि या सगळ्याची पार्श्वभूमी म्हणून वापरले जाणारे धर्म आणि जातीचे राजकारण. हे सर्व घटक मिळून आजची आपली सद्यस्थिती आणि येणारा उद्याचा काळ कसा असेल, याचे एक चिंताजनक चित्र उभे करत आहेत.

पेट्रोल (Petrol) आणि डीझेल हे केवळ वाहनांचे इंधन राहिलेले नाही, तर ते देशाच्या अर्थव्यवस्थेचे मुख्य इंजिन आहे. जेव्हा जेव्हा पेट्रोल-डीझेलच्या किमती वाढतात, तेव्हा त्याचा थेट फटका वाहतूक खर्चाला बसतो. आज आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेतील घडामोडी, कच्च्या तेलाचे राजकारण आणि देशांतर्गत कररचना यांमुळे इंधनाचे दर सामान्यांच्या आवाक्याबाहेर गेले आहेत.

वाहतूक महागल्यामुळे शेतातून बाजारात येणारा भाजीपाला, धान्य, दूध आणि रोजच्या गरजेच्या वस्तू महागल्या आहेत. सर्वसामान्य कुटुंबाचे महिन्याचे बजेट कोलमडले आहे. पगार किंवा उत्पन्न ज्या गतीने वाढत नाही, त्याहून दुप्पट गतीने खर्च वाढत आहे. जर इंधनाचे दर असेच वाढत राहिले, तर भविष्यात महागाई सर्वसामान्यांची क्रयशक्ती पूर्णपणे नष्ट करेल.

मध्यमवर्ग गरिबीच्या रेषेकडे ढकलला जाईल. मात्र, याला एक दुसरी बाजूही आहे. या वाढत्या किमतींमुळे येत्या काळात इलेक्ट्रिक वाहने आणि अपारंपरिक ऊर्जा स्रोतांचा (सौर ऊर्जा, हायड्रोजन इंधन) वापर सक्तीचा आणि वेगाने वाढेल. हा बदल पर्यावरणासाठी चांगला असला, तरी संक्रमण काळात सामान्यांना मोठा आर्थिक फटका बसेल.

भारतीय संस्कृतीत सोन्याला केवळ एक दागिना (Petrol) म्हणून नाही, तर ‘आर्थिक सुरक्षेची ढाल’ म्हणून पाहिले जाते. संकटकाळात धावून येणारा हुकमी एक्का म्हणजे सोने. गेल्या काही काळापासून सोन्याच्या किमतींनी इतिहास रचला आहे. जागतिक बाजारातील मंदीची भीती, युद्धजन्य परिस्थिती (उदा. रशिया-युक्रेन किंवा इस्रायल-हमास संघर्ष) आणि शेअर बाजारातील अस्थिरता यांमुळे जगभरातील गुंतवणूकदार सोन्याकडे सुरक्षित पर्याय म्हणून पाहात आहेत. यामुळे सोन्याचे भाव गगनाला भिडले आहेत.

आज सामान्य माणसाला मुलीच्या लग्नासाठी किंवा बचतीसाठी सोने खरेदी करणे अशक्यप्राय झाले आहे. भविष्यात सोने अधिकच दुर्मिळ आणि महाग होत जाईल. यामुळे पारंपरिक पद्धतीने प्रत्यक्ष सोने खरेदी करण्याऐवजी डिजिटल सोने किंवा ‘सार्वभौम सुवर्ण रोखे’ यांकडे कल वाढेल. पण ज्या मध्यमवर्गीय कुटुंबांकडे आज थोडेफार सोने आहे, ते भविष्यातील मोठ्या आर्थिक संकटात त्यांच्यासाठी एकमेव आधार ठरेल. श्रीमंत आणि गरीब यांच्यातील दरी सोन्याच्या साठ्यावरून अधिक स्पष्ट दिसेल.

अर्थव्यवस्था संकटात असताना, जनतेचे लक्ष मूळ मुद्द्यांवरून भरकटवण्यासाठी ‘धर्म’ हे सर्वात सोपे आणि प्रभावी हत्यार बनले आहे. आजच्या राजकारणाचा केंद्रबिंदू विकास, रोजगार किंवा शिक्षण राहिला नसून ‘धार्मिक अस्मिता’ बनला आहे. मंदिर-मशीद वाद, धार्मिक मिरवणुकांवरून होणारे वाद आणि सोशल मीडियाच्या माध्यमातून पसरवली जाणारी द्वेषाची भावना यामुळे समाजात सातत्याने एक अदृश्य तणाव असतो. राजकारणी आपापल्या व्होट बँकेसाठी बहुसंख्याक विरुद्ध अल्पसंख्याक असे उघड समीकरण मांडत आहेत.

जर हे धार्मिक ध्रुवीकरण असेच सुरू राहिले, तर भविष्यात सामाजिक शांतता धोक्यात येईल. ज्या देशात सामाजिक स्थैर्य नसते, तिथे परदेशी गुंतवणूक येत नाही, उद्योग वाढत नाहीत आणि पर्यायाने रोजगार बुडतात. आजची तरुण पिढी जर रोजगाराऐवजी धार्मिक वादात अडकून पडली, तर देशाचे मोठे नुकसान होईल. भविष्यात धर्म आणि राजकारण यांचे हे मिश्रण अधिक उग्र रूप धारण करू शकते, जे रोखण्यासाठी सुजाण नागरिकांची गरज भासेल.
भारतात जात ही जन्मापासून मरणापर्यंत पाठ सोडत नाही, आणि राजकारण्यांसाठी तर जात म्हणजे सत्तेची गुरूकिल्ली आहे. सध्या महाराष्ट्रासह देशभरात जातीच्या राजकारणाने टोक गाठले आहे.

आरक्षणाचे मुद्दे, वेगवेगळ्या जातींचे मोर्चे आणि त्यावरून एकमेकांसमोर उभे ठाकलेले समाज यामुळे जाती-जातींमधील सलोखा धोक्यात आला आहे. निवडणुका जिंकण्यासाठी उमेदवाराची लायकी किंवा काम न बघता त्याची जात बघितली जात आहे. एका जातीला दुसर्‍या जातीविरुद्ध उभे करून राजकीय पोळ्या भाजल्या जात आहेत. भविष्यात हा जातीवाद अधिक सूक्ष्म आणि हिंसक बनण्याची भीती आहे. संसाधने (उदा. नोकर्‍या आणि शिक्षण) मर्यादित असल्यामुळे जातींमधील संघर्ष तीव्र होईल.

जोपर्यंत शिक्षण आणि रोजगाराच्या पुरेशा संधी निर्माण होत नाहीत, तोपर्यंत जातीचे राजकारण संपणार नाही. जर आपण वेळेत जागे झालो नाही, तर भविष्यात हा जातीवाद आपल्या लोकशाहीचा पायाच खिळखिळा करेल. जेव्हा सर्वसामान्य नागरिक महागाई, बेरोजगारी आणि घरखर्च चालवण्याच्या विवंचनेत असतो, तेव्हा त्याला रोजगार किंवा चांगल्या आरोग्य सुविधा मागण्याचा अधिकार आठवू नये, म्हणून त्याच्या हातात धर्म आणि जातीचा झेंडा दिला जातो. हा आजच्या राजकारणाचा क्रूर पॅटर्न आहे.

मूळ प्रश्न (शिक्षण, आरोग्य, रोजगार) बाजूला राहतात आणि भावनिक मुद्द्यांवर निवडणुका लढवल्या व जिंकल्या जातात. येणारा काळ हा अधिक आव्हानात्मक असणार आहे, यात शंका नाही. पण या परिस्थितीला बदलणे आपल्याच हातात आहे. भविष्यातील चित्र बदलण्यासाठी खालील गोष्टींवर काम करावे लागेल- महागाई आणि सोन्याच्या वाढत्या किमतींचा सामना करण्यासाठी सामान्य माणसाला पारंपरिक बचतीपलीकडे जाऊन गुंतवणूक करावी लागेल.

पेट्रोलवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी सौर ऊर्जा आणि ई-वाहनांचा स्वीकार करावा लागेल. नागरिकांनी राजकारण्यांना धर्म-जातीऐवजी शाळा, रुग्णालये आणि नोकर्‍यांवर प्रश्न विचारले पाहिजेत. ‘व्होट बँक’ बनण्याऐवजी ‘जागरूक मतदार’ बनणे गरजेचे आहे. सोशल मीडियावरील अफवांना बळी न पडता, जाती-धर्माच्या पलीकडे जाऊन एकमेकांना माणूस म्हणून मदत करण्याची भावना जपावी लागेल.

पेट्रोल, महागाई आणि सोने हे आपल्या आर्थिक आयुष्याला नियंत्रित करतात, तर धर्म आणि जात हे आपल्या सामाजिक आयुष्याला दिशा देतात. आज राजकारण या सर्वांचा वापर स्वतःच्या फायद्यासाठी करत आहे. सद्यपरिस्थिती कठीण आहे आणि जर आपण अशीच उदासीनता दाखवली, तर भविष्य अधिक अंधारमय असेल.

पण, इतिहास साक्षी आहे की जेव्हा जेव्हा सामान्यांवर अन्याय होतो किंवा परिस्थिती हाताबाहेर जाते, तेव्हा एक नवी जाणीव जन्माला येते. तरुण पिढीने जर शिक्षणाची कास धरून, द्वेषाचे राजकारण नाकारले, तर आपण या दुष्टचक्रातून नक्कीच बाहेर पडू शकू. शेवटी, देशाचे भविष्य हे राजकारणी नाही, तर सुजाण नागरिक ठरवत असतात.