Sleep Disorder: दिवसभर धावपळीनंतरही रात्री झोप न लागणे, झोप लागली तरी मध्येच जाग येणे, थकवा असूनही डोळे न मिटणं अशा झोपेच्या समस्या सध्या अनेकांना सतावत आहेत. विशेषतः शहरात राहणाऱ्या तरुण आणि मध्यमवयीन लोकांमध्ये ही समस्या मोठ्या प्रमाणात वाढत आहे. तणावपूर्ण जीवनशैली, मोबाइलचा अतिवापर आणि अयोग्य सवयी हे यामागची प्रमुख कारणं मानली जातात. झोपेच्या त्रासाकडे वेळेवर लक्ष दिलं नाही तर मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतो, असा इशारा तज्ज्ञ देतात.

* झोपेच्या समस्यांची वाढती संख्या

नुकत्याच प्रसिद्ध झालेल्या एका आरोग्य सर्व्हेक्षणानुसार, भारतात दर चारपैकी एक व्यक्ती झोपेच्या समस्यांनी त्रस्त आहे. विशेषतः तरुण वर्गात ही संख्या झपाट्याने वाढते आहे. ‘इन्सोम्निया’ म्हणजेच निद्रानाश, ‘स्लीप अॅप्निया’, सतत डोळे उघडे राहणं किंवा जागे होणं, अशी विविध स्वरूपातील झोपेची विकारं दिसून येत आहेत.

* झोपेच्या समस्यांमागची कारणं काय?

1. ताण-तणाव आणि चिंता: नोकरी, शिक्षण, आर्थिक किंवा कौटुंबिक प्रश्नांमुळे मन सतत अस्वस्थ राहते.

2. मोबाईल व स्क्रीन टाइम: झोपेच्या आधी मोबाईल, लॅपटॉप वापरण्यामुळे ‘ब्लू लाइट’ मेंदूला झोप येऊ देत नाही.

3. अनियमित झोपेचं वेळापत्रक: दररोज वेगवेगळ्या वेळेस झोपणं-उठणं ही एक मोठी समस्या आहे.

4. कॅफीन आणि जड जेवण: झोपण्यापूर्वी घेतलेला चहा, कॉफी किंवा मसालेदार जेवण झोपेवर परिणाम करतं.

5. शारीरिक हालचालीचा अभाव: दिवसभर कमी हालचाल केल्यास शरीर सैलावत नाही आणि झोप उशिरा लागते.

* घरगुती आणि सहज करता येणारे उपाय पुढीलप्रमाणे:

1. झोपेची ठराविक वेळ निश्चित करा. रोज एकाच वेळी झोपणं आणि उठणं यामुळे मेंदू झोपेचं वेळापत्रक पाळतो.

2. मोबाईल / टीव्ही झोपण्याच्या एक तास आधी बंद करा. यामुळे मेंदू शांत होतो.

3. गरम दूध, हर्बल टी किंवा साजूक तुपातले दूध घेणं फायदेशीर ठरतं.

4. सायंकाळी हलका व्यायाम करा. योग, प्राणायाम किंवा फक्त १५-२० मिनिटं चालणं झोपेस मदत करतं.

5. श्वसन क्रिया आणि ध्यान: झोपण्यापूर्वी ५-१० मिनिटं ‘डीप ब्रीदिंग’ केल्याने मन शांत राहतं.

6. झोपण्याआधी गरम पाण्याने स्नान केल्यास शरीर सैलावतं आणि झोप लवकर लागते.

* तज्ज्ञांचा इशारा

“झोप हा मानसिक आरोग्याचा आधारस्तंभ आहे. सातत्याने कमी झोप झाल्यास डिप्रेशन, चिडचिड, एकाग्रतेचा अभाव आणि हृदयविकार यासारख्या गंभीर समस्या उद्भवू शकतात,” असं मानसोपचारतज्ज्ञ डॉ. शुभदा देशमुख सांगतात.

* झोपेला द्या महत्त्व

अधिक चांगल्या आरोग्यासाठी आणि कार्यक्षमतेसाठी चांगली झोप अत्यावश्यक आहे. झोप ही नुसती विश्रांती नसून शरीर व मनाचं पुनर्निर्माण करणारी नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. त्यामुळे झोपेच्या समस्यांकडे दुर्लक्ष न करता, योग्य सवयी आणि घरगुती उपायांनी समाधान शोधणं गरजेचं ठरतं.