नवी दिल्ली : भारतामध्ये कुपोषण हे अर्भक आणि बालमृत्यूचे कारण म्हणून ओळखले जात नाही. अतिसाराचे आजार, अज्ञात कारणांमुळे येणारा ताप आणि जखमा ही या मृत्युसाठी मुख्य कारणे आहेत, असे प्रतिपादन राज्यसभा सदस्य आणि महिला आणि बालविकास राज्यमंत्री सावित्री ठाकूर यांनी केले.कुपोषणाच्या आव्हानाला सामोरे जाण्यासाठी, अंगणवाडी सेवा, पोषण अभियान आणि किशोरवयीन मुलींसाठीची योजना (१४-१८ वर्षे, आकांक्षित जिल्हे आणि ईशान्य प्रदेशात) ‘मिशन सक्षम अंगणवाडी आणि मिशन पोषण २.०’ या व्यापक अभियानांतर्गत समाविष्ट करण्यात आली आहे.

हे अभियान आदिवासी आणि दुर्गम भागांसह देशभरात राबवले जात आहे. या अभियानाने १८ पेक्षा जास्त मंत्रालये/विभागांमध्ये सर्वसमावेशक समन्वय साधून अन्न, आरोग्य, पाणी, स्वच्छता आणि शिक्षण या आयामांचा समावेश असलेला बहु-क्षेत्रीय दृष्टिकोन स्वीकारला आहे.

राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा कायदा, २०१३ च्या अनुसूची-२ मध्ये नमूद केलेल्या पोषण मानकांनुसार (२०२३ मध्ये सुधारित), ६ महिने ते ६ वर्षे वयोगटातील मुलांना, गर्भवती महिलांना, स्तनदा मातांना आणि किशोरवयीन मुलींना (१४-१८ वर्षे) पूरक पोषण आहार दिला जातो. ही मानके आहारातील विविधतेच्या तत्त्वांवर आधारित आहेत आणि त्यामध्ये दर्जेदार प्रथिने व ७ आवश्यक सूक्ष्म पोषक घटक पुरवण्याची शिफारस केली आहे.

महिला आणि बाल विकास मंत्रालय आणि आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाने मुलांमधील तीव्र कुपोषणावर मात करण्यासाठी मुलांमधील कुपोषण व्यवस्थापनासाठीचा प्रोटोकॉल संयुक्तपणे जारी केला आहे. पौष्टिक तांदूळ पुरवला जातो आणि महिला व मुलांमधील सूक्ष्म पोषक घटकांची गरज पूर्ण करण्यासाठी बाजरीच्या वापराला महत्त्व दिले जाते. सुधारित पोषण वितरण आणि या अभियानांतर्गत बालपणीची काळजी व विकास प्रदान करण्यासाठी, सुमारे दोन लाख अंगणवाडी केंद्रे सक्षम अंगणवाडी म्हणून श्रेणीसुधारित करण्यास मान्यता देण्यात आली आहे. मंत्रालयाने अंगणवाडी केंद्रे आणि लाभार्थ्यांना दिल्या जाणाऱ्या पूरक पोषण आहाराच्या देखरेखीसाठी आणि मागोवा घेण्यासाठी पोषण ट्रॅकर नावाचे एक माहिती आणि दळणवळण तंत्रज्ञान साधन सुरू केले आहे.

चार वर्षांपर्यंतच्या बालमृत्यूची कारणे
१. अकाली जन्म आणि कमी वजन – ३०.७%
२. न्यूमोनिया – १६.३%
३. जन्मावेळी श्वास गुदमरणे – ९.८%
४. अस्पष्ट किंवा अज्ञात कारण – ९.८%
५. इतर असंसर्गजन्य रोग- ८.४%
६. जन्मजात विकृती- ५.८%
७. अतिसाराचे आजार – ४.३%
८. जखमा – ४.२%
९. अज्ञात कारणांमुळे येणारा ताप – ४%
१०. सेप्सिस – ३.९%