प्रणव तावरे

माळेगाव –  अलिकडच्या वर्षांत अल्पवयीन मुलांमधील गुन्हेगारी प्रवृत्तीमध्ये वाढ होत आहे. ही परिस्थिती सामाजिक नियम, कायदेशीर चौकट आणि समाजाच्या एकूण सुरक्षिततेसाठी महत्त्वाचे आव्हान उभी करत आहे. या प्रवृत्तीमागे सामाजिक-आर्थिक विषमता, हिंसाचार आणि माध्यमांचा प्रभाव असे विविध घटक कारणीभूत आहेत. चोरी आणि अंमली पदार्थांशी संबंधित गुन्ह्यांपासून ते हिंसक कृत्यांपर्यंत अल्पवयीन मुले गंभीर गुन्ह्यांमध्ये गुंतत आहेत. त्यामुळे या समस्येची कारणे समजून घेणे आणि प्रतिबंधात्मक उपाय अंमलात आणणे अत्यावश्यक झाले आहे.

बालगुन्हेगारी रोखण्यासाठी शिक्षण, समुदाय सहभाग आणि किशोर न्याय धोरणांमध्ये सुधारणा या बहुआयामी उपायांची अंमलबजावणी करणे गरजेचे आहे. बालगुन्हेगारीतील वाढ केवळ तरुणांच्या कल्याणाला धोका पोहोचवत नाही, तर संपूर्ण समाजाच्या भवितव्यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण करते.

महाराष्ट्रातील स्थिती चिंताजनक

एनसीआरबीच्या ताज्या आकडेवारीनुसार, भारतातील बालगुन्हेगारीच्या आकडेवारीत महाराष्ट्र सातत्याने उच्च स्थानावर आहे. अल्पवयीन मुलांकडून मोठ्या प्रमाणात गुन्हे घडत असून त्यामध्ये खून, खुनाचा प्रयत्न, चोरी आणि दरोडा यांसारख्या गंभीर गुन्ह्यांचा समावेश आहे.

अल्पवयीन मुलांमधील गुन्हेगारीला कारणीभूत घटक
• दारिद्र्य: अनेक अल्पवयीन मुले कमी उत्पन्न असलेल्या कुटुंबातून येतात, त्यामुळे हताश होऊन गुन्हेगारीकडे वळतात.
• शिक्षणाचा अभाव: दर्जेदार शिक्षणाच्या मर्यादित संधीमुळे काही मुले बेकायदेशीर मार्गांचा अवलंब करतात.
• अकार्यक्षम कुटुंब व्यवस्था: मोडकळीस आलेल्या घरांतील किंवा दुर्लक्षित मुलांमध्ये गुन्हेगारीकडे झुकण्याची शक्यता जास्त असते.
• पालकांचा प्रभाव: पालक स्वतः गुन्हेगारीमध्ये असतील किंवा मुलांकडे दुर्लक्ष करत असतील, तर अशा वर्तनाला मुलांमध्ये चालना मिळते.
• समवयस्क दबाव: मित्रगटातील स्वीकार मिळवण्यासाठी काही मुले गुन्हेगारीकडे वळतात.
• हिंसेचे प्रदर्शन: टेलिव्हिजन, चित्रपट आणि ऑनलाइन माध्यमांवर गुन्हेगारीचे प्रभावी चित्रण हे अल्पवयीन मुलांमध्ये गुन्हेगारी प्रवृत्ती वाढवू शकते.
• सोशल मीडिया:
• सायबर क्राइम: हॅकिंग, ओळख चोरी, ऑनलाइन फसवणूक
• गुंडगिरी आणि हिंसा: शाळा किंवा समाजातील प्रतिकूल वातावरणामुळे टोळी संस्कृती वाढीस लागते.
• शैक्षणिक अपयश: शिक्षणात अपयश आल्याने आत्मसन्मान कमी होतो आणि काही मुले गुन्हेगारी मार्ग निवडतात.

कायदा आणि न्यायव्यवस्थेवरील प्रश्नचिन्ह

बालगुन्हेगारीच्या वाढत्या प्रमाणामुळे न्यायव्यवस्था आणि समाज चिंतेत आहे. सध्याचे कायदे कठोर करण्याची आवश्यकता असून, गुन्हेगार वयाने अल्पवयीन असला तरी त्याला योग्य शिक्षेची तरतूद असावी, असे मत तज्ज्ञ व्यक्त करत आहेत.

चित्रपट, वेब सिरीज आणि सोशल मीडियाचा मुलांच्या मानसिकतेवर मोठा प्रभाव होत आहे. त्यामुळे ओटीटी प्लॅटफॉर्मवरील सामग्रीवर नियंत्रण आवश्यक आहे. याशिवाय, न्यायव्यवस्थेने बालगुन्हेगारांबाबत कठोर उपाययोजना कराव्यात, अशी मागणी होत आहे.

गुन्हेगार हा गुन्हेगार असतो, मग तो कोणत्याही वयाचा असो. अनेक गुन्हेगार अल्पवयीन असल्याने त्यांना किरकोळ शिक्षा होते, मात्र ते पुन्हा गुन्हेगारीत सामील होतात. न्यायव्यवस्थेने या प्रकरणांवर गांभीर्याने विचार करावा आणि कठोर कायद्यांची अंमलबजावणी करावी.

बालगुन्हेगारी रोखण्यासाठी उपाय

बालगुन्हेगारी रोखण्यासाठी समाजातील प्रत्येक घटकाने योगदान देणे आवश्यक आहे. कुटुंब, शाळा, पोलीस प्रशासन आणि समाज यांची जबाबदारी तितकीच महत्त्वाची आहे.

प्रशासनाच्या उपाययोजना

सचिन लोखंडे, प्रभारी अधिकारी, माळेगाव पोलीस ठाणे, म्हणतात,
“लहान मुलांमध्ये सोशल मीडियाच्या अतिरेकी वापरामुळे अजाणतेपणी गुन्हे करण्याचे प्रमाण वाढत आहे. पालकांनी मुलांच्या सोशल मीडिया वापरावर लक्ष ठेवले पाहिजे. तसेच, पोलिसांकडून शक्ती कक्षाच्या माध्यमातून शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये जाऊन विद्यार्थ्यांना बालगुन्हेगारीविषयी जागरूक करण्याचे कार्य सुरू आहे.”

पालकांची जबाबदारी

“बालगुन्हेगारी रोखणे ही केवळ शासन आणि पोलिसांची जबाबदारी नाही, तर पालकांनीही ती स्वीकारली पाहिजे. मुलांचे वर्तन, त्यांचे शारीरिक बदल, मोबाईलचा अतिरिक्त वापर, अभ्यासातील प्रगती, मित्रपरिवार याची माहिती पालकांकडे असली पाहिजे. योग्य वेळी समुपदेशन केल्यास बालगुन्हेगारी टाळता येऊ शकते.” – डॉ. प्रविण यादव, सहाय्यक प्राध्यापक, ए. आय. एम. एस., बारामती.

बालगुन्हेगारी ही केवळ कायद्याची किंवा प्रशासनाची समस्या नाही, तर संपूर्ण समाजाची जबाबदारी आहे. पालकांनी मुलांशी संवाद साधावा, शाळांनी त्यांचे योग्य मार्गदर्शन करावे आणि प्रशासनाने कठोर कायद्यांची अंमलबजावणी करावी. समाजातील प्रत्येक घटकाने जबाबदारी स्वीकारल्यास बालगुन्हेगारी रोखता येईल आणि पुढील पिढी सुरक्षित आणि सुदृढ राहील.