Banking Rules : एखाद्या खातेदाराचा मृत्यू झाल्यानंतर त्याच्या बँक खात्यातील रक्कम, मुदत ठेव (एफडी) किंवा लॉकरमधील वस्तू मिळवण्यासाठी कुटुंबीयांना अनेकदा कागदपत्रे आणि प्रक्रियेमुळे अडचणी येतात. ही प्रक्रिया सोपी करण्यासाठी भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) बँकांना मार्गदर्शक नियम दिले आहेत. आवश्यक कागदपत्रे मिळाल्यानंतर पात्र दाव्यांचा निपटारा 15 दिवसांत करण्याची तरतूद आहे.

नॉमिनी असेल तर प्रक्रिया सोपी

खातेदाराने खात्यात नॉमिनीची नोंद केली असेल, तर मृत्यूनंतर संबंधित नॉमिनीला बँकेकडे दावा करता येतो. तसेच ‘आयदर ऑर सर्व्हायव्हर’ पद्धतीने संयुक्त खाते असल्यास जिवंत खातेदारालाही रक्कम मिळवण्याची प्रक्रिया तुलनेने सोपी असते.

अशा प्रकरणांत बँकेने वारस प्रमाणपत्र, प्रोबेट किंवा लेटर ऑफ अॅडमिनिस्ट्रेशन यांसारखी न्यायालयीन कागदपत्रे मागू नयेत, अशी RBI ची मार्गदर्शक तत्त्वे आहेत. तसेच आवश्यक अटी पूर्ण झाल्यास नुकसानभरपाईचा बाँड किंवा हमीदार मागण्याचीही गरज नसते.

दावा करण्यासाठी काय करावे?

मृत खातेदाराच्या पैशांसाठी संबंधित बँकेच्या शाखेत किंवा उपलब्ध ऑनलाइन सुविधेद्वारे दावा करता येतो.

1. दावा अर्ज भरा : बँकेने दिलेल्या नमुन्यात मृत खातेदार आणि दावेदाराची माहिती द्यावी.

2. मृत्यू प्रमाणपत्र द्या : खातेदाराचे मृत्यू प्रमाणपत्र आवश्यक असते.

3. ओळख व पत्त्याचा पुरावा द्या : दावेदाराने आवश्यक ओळखपत्र आणि इतर मागितलेली कागदपत्रे सादर करावीत.

सर्व आवश्यक कागदपत्रे मिळाल्यानंतर बँकेने नियमानुसार 15 दिवसांच्या आत दावा निकाली काढण्याची प्रक्रिया पूर्ण करणे अपेक्षित आहे.

नॉमिनी नसेल तर काय?

खात्यात नॉमिनी किंवा ‘सर्व्हायव्हर’ची नोंद नसल्यास प्रक्रिया वेगळी असू शकते. अशा खात्यांसाठी बँकांना ठरावीक मर्यादा निश्चित करण्यास सांगण्यात आले आहे. या मर्यादेपर्यंतची रक्कम काही आवश्यक कागदपत्रांच्या आधारे देण्याची सोपी प्रक्रिया ठेवता येते. मोठ्या रकमेच्या दाव्यांसाठी बँकेच्या नियमांनुसार अतिरिक्त कागदपत्रांची आवश्यकता लागू शकते.

एफडी आणि लॉकरबाबतही नियम

मृत खातेदाराच्या मुदत ठेवीबाबतही RBI ने ग्राहकांच्या हितासाठी नियम स्पष्ट केले आहेत. पात्र दावेदाराला एफडी मुदतपूर्वी बंद करावी लागल्यास लागू नियमांनुसार बँकेने त्यावर दंड आकारू नये, अशी तरतूद आहे.

बँकेच्या लॉकरमध्ये ठेवलेल्या वस्तू किंवा बँकेकडे सुरक्षित कस्टडीमध्ये असलेल्या वस्तू मिळवण्यासाठीही नॉमिनी किंवा पात्र जिवंत संयुक्त खातेदारासाठी स्वतंत्र प्रक्रिया आहे.

खात्यात नॉमिनी नोंदवणे महत्त्वाचे

RBI कडून ग्राहकांना आपल्या बँक खात्यांमध्ये नॉमिनीची नोंद करण्याबाबत जागरूक केले जात आहे. बचत खाते, एफडी तसेच लॉकरसाठी नॉमिनीची माहिती अद्ययावत ठेवणे कुटुंबीयांसाठी पुढील काळात उपयुक्त ठरू शकते.

महत्त्वाचे : दावा निकाली काढण्यासाठी नेमकी कागदपत्रे आणि प्रक्रिया बँकेच्या खात्याच्या प्रकारानुसार बदलू शकते. त्यामुळे दावा करण्यापूर्वी संबंधित बँकेच्या अधिकृत नियमांची माहिती घेणे आवश्यक आहे. 15 दिवसांचा नियम हा दावा निकाली काढण्यासाठी बॅंकांसाठी आहे. जर एखाद्याचा मृत्यू झाल्यास