Rajarshi Shahu Maharaj: आज (26 जून) सामाजिक न्याय, समता आणि शिक्षणाचा दीप प्रज्वलित करणारे राजर्षी शाहू महाराज यांची १५२ वी जयंती आहे. समाजातील वंचित, शोषित आणि दुर्बल घटकांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी आयुष्यभर कार्य करणाऱ्या या महान राजाला आज संपूर्ण महाराष्ट्र आदराने अभिवादन करत आहे. शिक्षण, आरक्षण, स्त्रीसक्षमीकरण आणि सामाजिक सुधारणांमध्ये त्यांनी केलेले कार्य आजही प्रेरणादायी मानले जाते.

राजर्षी शाहू महाराज यांचा जन्म 26 जून 1874 रोजी झाला. त्यांचे मूळ नाव यशवंतराव घाटगे होते. पुढे त्यांना कोल्हापूर संस्थानच्या राजघराण्याने दत्तक घेतले आणि ते कोल्हापूरचे छत्रपती बनले. राजसत्ता मिळाल्यानंतर त्यांनी केवळ राज्यकारभारावर भर दिला नाही, तर समाजातील विषमता दूर करण्यासाठी अनेक ऐतिहासिक निर्णय घेतले.

त्या काळात शिक्षणावर काही मोजक्या समाजघटकांचे वर्चस्व होते. गरीब, मागासवर्गीय आणि दलित समाजातील मुलांना शिक्षणाची संधी मिळत नव्हती. ही परिस्थिती बदलण्यासाठी शाहू महाराजांनी मोफत आणि सक्तीच्या शिक्षणाचा पुरस्कार केला. अनेक शाळा, वसतिगृहे आणि शिष्यवृत्ती योजना सुरू करून त्यांनी हजारो विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षणाची दारे खुली केली.

सामाजिक न्यायाच्या दिशेने त्यांचा सर्वात महत्त्वाचा निर्णय म्हणजे आरक्षण धोरण. 1902 मध्ये त्यांनी कोल्हापूर संस्थानातील सरकारी नोकऱ्यांमध्ये मागासवर्गीयांसाठी 50 टक्के आरक्षण लागू केले. भारतातील आरक्षणाच्या इतिहासातील हा अत्यंत महत्त्वाचा आणि क्रांतिकारी निर्णय मानला जातो. त्यामुळे वंचित समाजातील अनेकांना नोकरी आणि सन्मानाने जगण्याची संधी मिळाली.

महिलांच्या शिक्षणालाही शाहू महाराजांनी विशेष प्राधान्य दिले. मुलींनी शिक्षण घ्यावे, स्वतःच्या पायावर उभे राहावे आणि समाजात समान हक्काने वावरावे, यासाठी त्यांनी अनेक योजना राबवल्या. बालविवाह, अस्पृश्यता आणि जातीय भेदभाव यांसारख्या सामाजिक वाईट प्रथांविरोधात त्यांनी ठाम भूमिका घेतली.

राजर्षी शाहू महाराज हे महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या विचारांनी प्रेरित होते. तसेच त्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या कार्यालाही मोठे प्रोत्साहन दिले. समाजातील प्रत्येक व्यक्तीला समान संधी मिळाली पाहिजे, हा त्यांचा ठाम विश्वास होता. त्यामुळेच त्यांना सामाजिक न्यायाचे शिल्पकार म्हणून ओळखले जाते.

शेतकरी आणि कष्टकरी वर्गाच्या कल्याणासाठीही त्यांनी अनेक निर्णय घेतले. शेतीसाठी सुविधा, सिंचन व्यवस्था, उद्योगांना चालना आणि आर्थिक विकासासाठी त्यांनी विविध योजना राबवल्या. लोककल्याण हाच राजकारभाराचा मुख्य उद्देश असावा, हे त्यांनी आपल्या कार्यातून दाखवून दिले.

आजही महाराष्ट्रातील अनेक शैक्षणिक संस्था, चौक, स्मारके आणि विविध योजना राजर्षी शाहू महाराज यांच्या नावाने ओळखल्या जातात. त्यांच्या विचारांचा वारसा आजही समाजाला दिशा देत आहे. समानता, शिक्षण आणि सामाजिक न्याय यांची मूल्ये जपण्याची प्रेरणा त्यांच्या कार्यातून मिळते.

राजर्षी शाहू महाराजांची जयंती ही केवळ त्यांना अभिवादन करण्याचा दिवस नाही, तर त्यांच्या विचारांचे स्मरण करून ते प्रत्यक्ष जीवनात आचरणात आणण्याची संधी आहे. जात, धर्म आणि वर्गभेद बाजूला ठेवून सर्वांना समान संधी देणारा समाज निर्माण करणे, हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.

समाजसुधारणेचा ध्यास, शिक्षणाचा प्रसार, आरक्षणाची दूरदृष्टी आणि सर्वसामान्यांप्रती असलेली तळमळ यामुळे राजर्षी शाहू महाराज यांचे नाव भारतीय इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी कोरले गेले आहे. आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या कार्याला आणि विचारांना विनम्र अभिवादन.