Raihan Vadra: दिल्लीतील बिकानेर हाऊस याठिकाणी आयोजित करण्यात आलेल्या छायाचित्र प्रदर्शनावरून नवा वाद निर्माण झाला आहे. काँग्रेस नेत्या प्रियांका गांधी वाड्रा यांचा मुलगा आणि छायाचित्रकार रेहान वाड्रा याच्या ‘No Idea Is Final’ या प्रदर्शनातील १०५ पैकी ७४ छायाचित्रे हटवण्यात आल्याचा आरोप करण्यात आला आहे.

ही छायाचित्रे दिल्लीतील युवकांच्या आंदोलनांची दृश्ये टिपणारी होती. प्रदर्शन सुरू होण्याच्या काही तास आधी हा प्रकार घडल्याने कलात्मक स्वातंत्र्य, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि राजकीय आशय असलेल्या कलाकृतींच्या प्रदर्शनावरून चर्चा सुरू झाली आहे.

नेमका वाद काय आहे? Raihan Vadra: 
रेहान वाड्रा याने दिल्लीतील गेल्या सहा महिन्यांतील विविध आंदोलने आणि युवकांच्या चळवळींचे छायाचित्रण केले होते. या छायाचित्रांचा समावेश त्याच्या ‘No Idea Is Final’ या प्रदर्शनात करण्यात आला होता. वन्यजीव छायाचित्रण, अमूर्त कला आणि रस्त्यांवरील घडामोडी टिपणाऱ्या छायाचित्रांचाही या प्रदर्शनात समावेश होता.

मात्र, प्रदर्शन सुरू होण्याच्या आदल्या दिवशी बिकानेर हाऊसच्या व्यवस्थापनाने आंदोलनांशी संबंधित छायाचित्रांवर आक्षेप घेतल्याचे रेहानने सांगितले. त्यानंतर २१ ऑक्टोबर रोजी प्रदर्शन सुरू होण्याच्या काही तास आधी त्याला छायाचित्रे हटवण्यास सांगण्यात आले. छायाचित्रे न हटवल्यास प्रदर्शन रद्द करण्याची सूचना मिळाल्याचा दावाही त्याने केला आहे.

प्रदर्शनाच्या वेळेवर आणि छायाचित्रांच्या आशयावर आक्षेप
रेहानच्या म्हणण्यानुसार, बिकानेर हाऊसच्या व्यवस्थापनाने २० ऑक्टोबर रोजी संध्याकाळी सुमारे सहा वाजता त्याच्याशी संपर्क साधून आंदोलनांची छायाचित्रे हटवण्याची विनंती केली. त्यानंतर २१ ऑक्टोबर रोजी दुपारी साडेतीनच्या सुमारास त्याला लेखी सूचना देण्यात आली. छायाचित्रे सायंकाळी पाच वाजेपर्यंत हटवली नाहीत, तर प्रदर्शन रद्द केले जाईल, असे सांगण्यात आल्याचा त्याचा दावा आहे.

व्यवस्थापनाने छायाचित्रांच्या राजकीय स्वरूपावर आणि प्रदर्शनाच्या वेळेवर आक्षेप घेतल्याचे रेहानने सांगितले. सध्याची राजकीय परिस्थिती आणि या छायाचित्रांचा संदर्भ लक्षात घेता, ती प्रदर्शित करण्याची ही योग्य वेळ नसल्याचे त्याला सांगण्यात आल्याचा आरोप आहे. मात्र, बिकानेर हाऊसच्या व्यवस्थापनाकडून या प्रकरणावर अधिकृत स्पष्टीकरण मिळालेले नव्हते.

तिरंग्याच्या छायाचित्रावरूनही वाद
या प्रकरणातील सर्वाधिक चर्चेचा मुद्दा म्हणजे भारतीय राष्ट्रध्वजाच्या छायाचित्रांबाबतचा वाद. रेहानच्या म्हणण्यानुसार, हटवण्यास सांगितलेल्या छायाचित्रांमध्ये तिरंग्याची दोन छायाचित्रेही होती. त्याने ती हटवण्यास सुरुवातीला विरोध केला. मात्र, तो प्रदर्शनाच्या ठिकाणी उपस्थित नसताना त्यातील एक छायाचित्र व्यवस्थापनाच्या कर्मचाऱ्यांनी हटवल्याचा दावा त्याने केला.

रेहान वाड्रा काय म्हणाला?
रेहानने स्पष्ट केले की, आंदोलनांशी संबंधित छायाचित्रे काढण्यामागचा त्याचा उद्देश कोणत्याही राजकीय पक्षाची बाजू मांडणे हा नव्हता. देशात घडणाऱ्या घडामोडी आणि लोक एकत्र येऊन आंदोलन करताना निर्माण होणारी दृश्ये कलात्मक पद्धतीने टिपणे, हा त्याचा हेतू होता.

त्याने प्रदर्शनाचा आराखडा १५ ऑक्टोबर रोजी व्यवस्थापनाला पाठवला होता, असेही सांगितले. मात्र, प्रदर्शनाच्या काही तास आधी आक्षेप घेण्यात आल्याने इतक्या मोठ्या संख्येने छायाचित्रे बदलणे किंवा हटवणे कठीण झाले, असे त्याचे म्हणणे आहे.

अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा मुद्दा ऐरणीवर -प्रियांका गांधी  Raihan Vadra: 
या प्रकरणावर प्रतिक्रिया देताना प्रियांका गांधी वाड्रा यांनी बिकानेर हाऊसच्या निर्णयावर टीका केली. त्यांच्या मते, रेहानची छायाचित्रे ही आंदोलनांची दृश्यात्मक नोंद होती. त्यामध्ये कोणाविरोधात अपमानास्पद टिप्पणी किंवा आक्षेपार्ह मजकूर नव्हता.

“आज त्याच्यासोबत घडले, उद्या दुसऱ्या कलाकारासोबतही असे घडू शकते,” अशा आशयाची भूमिका त्यांनी मांडली. आंदोलनांचे छायाचित्रण आणि त्यांचे प्रदर्शन रोखण्याच्या निर्णयामुळे तरुणांच्या अभिव्यक्तीवर मर्यादा येत असल्याची टीकाही त्यांनी केली.

दरम्यान, काँग्रेसचे प्रवक्ते पवन खेरा यांनीही या घटनेवरून टीका केली. छायाचित्रांमध्ये आक्षेपार्ह काय होते, असा सवाल करत त्यांनी या प्रकरणाला कलात्मक स्वातंत्र्याशी जोडले. दुसरीकडे, या आरोपांवर भाजपकडून किंवा बिकानेर हाऊस व्यवस्थापनाकडून सविस्तर अधिकृत प्रतिक्रिया उपलब्ध नव्हती. त्यामुळे छायाचित्रे हटवण्यामागील निर्णयाची संपूर्ण बाजू अद्याप स्पष्ट झालेली नाही.