Operation Sindoor News | Sudarshan Kavach – ऑपरेशन सिंदूरमुळे संतप्त झालेल्या पाकिस्तानने बुधवारी रात्री भारतावर हल्ला करण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला. यामध्ये १५ शहरांना लक्ष्य करण्यात आले. यात भारताच्या महत्त्वाच्या लष्करी तळांचाही समावेश होता. पण भारताच्या हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र प्रणाली एस-400 एसएएमने पाकिस्तानचे मनसुबे उधळून लावले. भारताच्या दिशेने जाणारे त्यांचे ड्रोन आणि क्षेपणास्त्रे नष्ट करण्यात आली.

पाकिस्तानच्या अशा कोणत्याही धाडसाला रोखण्यासाठी भारताने सीमेवर ‘सुदर्शन चक्र’ तयार ठेवले होते. भारताकडे रशियाकडून एस-400 एसएएम (पृष्ठभागावरून हवेत मारा करणारी) लांब पल्ल्याची हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र प्रणाली आहे. पाकिस्तानकडून येणाऱ्या कोणत्याही क्षेपणास्त्राला रोखण्यासाठी भारताचे सुदर्शन सीमेवर तैनात आहे.

भगवान श्रीकृष्णाच्या शक्तिशाली सुदर्शन चक्राच्या धर्तीवर भारतीय हवाई दलाने याला ‘सुदर्शन’ असे नाव दिले आहे. गुरुवारी सकाळी लाहोरमध्ये पाकिस्तानला जाऊन भारताने याला प्रत्युत्तर दिले. त्याची हवाई संरक्षण प्रणाली ड्रोनने नष्ट केली. पाकिस्तानकडे असलेल्या चीनच्या हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र प्रणाली एचक्यु-9 पेक्षा ते चांगले आहे.

हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र प्रणाली ही कोणत्याही देशासाठी एक संरक्षण कवच असते. त्याच्या मदतीने शत्रू देशाकडून येणारे रॉकेट, क्षेपणास्त्र किंवा ड्रोन प्रथम शोधले जाते म्हणजेच ते ट्रेस केले जाते. यानंतर, ते शस्त्र लॉक केले जाते, म्हणजेच त्याची हालचाल लॉक केली जाते आणि नंतर क्षेपणास्त्राच्या मदतीने ते हवेत पाडले जाते. हे तंत्रज्ञान अतिशय प्रगत मानले जाते.

एस-४०० एसएएम ही देखील एक प्रकारची हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र प्रणाली आहे. ही एक लांब पल्ल्याची पृष्ठभाग ते हवेची प्रणाली आहे. म्हणजेच, ही प्रणाली स्वतः जमिनीवर तैनात होते आणि येथून क्षेपणास्त्र डागून, ती शत्रूच्या रॉकेट-क्षेपणास्त्राला हवेतच पाडते. एस-४०० एसएएम १९८० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात रशियाच्या अल्माझ सेंट्रल डिझाइन ब्युरोने विकसित केले होते.

त्यावेळी पाश्चात्य देशांकडे एमआयएम-104 पॅट्रियट सारखी हवाई संरक्षण प्रणाली होती आणि रशियाने त्याचा प्रतिकार करण्यासाठी ही प्रणाली बनवली होती. १९६० आणि १९७० च्या दशकात बांधलेल्या एस-२०० आणि एस-३०० प्रणालींची जागा घेण्याचा त्याचा हेतू होता. भारतानेही हे स्वतःसाठी खरेदी केले आहे. दोन्ही देशांमध्ये पाच एस-४०० साठी ३५,००० कोटी रुपयांचा करार झाला होता आणि २०१८ मध्ये त्यावर स्वाक्षरी झाली होती. यापैकी तीन एस-४०० स्क्वॉड्रन आधीच तैनात करण्यात आले आहेत आणि चौथे या हंगामाच्या शेवटी पोहोचेल.

एस-४०० एसएएम खास का आहे?
प्रत्येक एस-४०० स्क्वाड्रनमध्ये १६ वाहने असतात, ज्यात लाँचर, रडार, नियंत्रण केंद्रे आणि सहाय्यक वाहने असतात. ते ६०० किमी अंतरापर्यंत हवाई धोक्यांचा मागोवा घेऊ शकते. एस-४०० मध्ये चार प्रकारच्या क्षेपणास्त्रांचा वापर केला जातो, जे ४०० किमी पर्यंतच्या रेंजमधील लक्ष्यांवर मारा करण्यास सक्षम असतात. ते लढाऊ विमाने, बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे आणि ड्रोन रोखू शकते, ज्यामुळे ते भारताच्या संरक्षणाचा एक महत्त्वाचा भाग बनते. भारताच्या धोरणात्मक महत्त्वाच्या मालमत्तेचे संरक्षण करण्यासाठी या प्रणाली अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत.

चिनी एचक्यु-9 पेक्षा ते चांगले का आहे?
पाकिस्तानने आपल्या हवाई संरक्षणासाठी चीनकडून एचक्यु-9 खरेदी केले आहे. आता त्याचा तोटा असा आहे की चीनने स्वतः रशियाच्या एस-३०० हवाई संरक्षण प्रणालीच्या आधारे आपले एचक्यू-९ बनवले आहे. एस-300 ही स्वतः एस-400 पेक्षा एक पातळी खाली असलेली हवाई संरक्षण प्रणाली आहे, परंतु एचक्यु-9 भारताकडे असलेल्या एस-400 च्या तुलनेत कमी पडते.

एचक्यु-9 मध्ये २०० किमीचा रडार डिटेक्शन रेंज आहे जो मध्यम-श्रेणीच्या क्षेपणास्त्रांना रोखण्यासाठी अनुकूलित आहे. परंतु एस-400 च्या तुलनेत, त्याची शोध श्रेणी कमी आहे आणि ती केवळ क्षेपणास्त्रांसारख्या मर्यादित विमानांनाच रोखू शकते.