Nobel Prize Medicine 2026:  वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पुरस्काराची घोषणा झाली असून कार्ल डीसेरोथ, पीटर हेगमॅन आणि जॉर्ज नागेल या तीन वैज्ञानिकांना संयुक्तपणे हा सन्मान देण्यात आला आहे. प्रकाशाच्या मदतीने तंत्रिका पेशी नियंत्रित करण्याचा मार्ग मोकळा करणाऱ्या ‘लाइट-गेटेड आयन चॅनेल्स’ आणि ऑप्टोजेनेटिक्समधील योगदानासाठी त्यांची निवड करण्यात आली आहे.

स्टॉकहोम येथील करोलिंस्का इन्स्टिट्यूटच्या नोबेल असेंब्लीने सोमवारी या पुरस्काराची घोषणा केली. या शोधामुळे जिवंत मेंदूमधील विशिष्ट तंत्रिका पेशी प्रकाशाच्या मदतीने सक्रिय किंवा निष्क्रिय करून त्यांचा स्मृती, भावना आणि वर्तनावर होणारा परिणाम अभ्यासणे शक्य झाले आहे.

नेमकं काय आहे ऑप्टोजेनेटिक्स?

ऑप्टोजेनेटिक्स म्हणजे प्रकाश आणि आनुवंशिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून विशिष्ट तंत्रिका पेशींवर नियंत्रण ठेवण्याची पद्धत. या तंत्रज्ञानाच्या मुळाशी काही सूक्ष्मजीवांमध्ये आढळणारी प्रकाश-संवेदनशील प्रथिने आहेत.

पीटर हेगमॅन आणि जॉर्ज नागेल यांनी एकपेशीय शैवालांमध्ये प्रकाशाला प्रतिसाद देणाऱ्या प्रथिनांचा अभ्यास केला. या प्रथिनांमधून विद्युतभारित कण म्हणजेच आयन पेशीच्या आत-बाहेर जाण्याचा मार्ग तयार होतो. प्रकाश पडल्यावर हे चॅनेल उघडू शकते आणि त्यामुळे पेशीमध्ये विद्युत संकेत निर्माण होतात.

यानंतर कार्ल डीसेरोथ यांनी या मूलभूत शोधाचा वापर करून तंत्रिका पेशींवर नियंत्रण मिळवण्याची व्यावहारिक पद्धत विकसित करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. विशिष्ट न्यूरॉन्समध्ये प्रकाश-संवेदनशील प्रथिने तयार करून आणि त्यांच्यावर नियंत्रित प्रकाश टाकून त्या पेशी सक्रिय किंवा निष्क्रिय करता येऊ लागल्या.

मेंदूच्या अभ्यासासाठी हा शोध इतका महत्त्वाचा का?

मेंदूमध्ये अब्जावधी तंत्रिका पेशी असतात. त्यापैकी नेमकी कोणती पेशी एखाद्या भावना, हालचाल किंवा वर्तनात महत्त्वाची भूमिका बजावते, हे शोधणे पूर्वी अत्यंत कठीण होते.

ऑप्टोजेनेटिक्समुळे वैज्ञानिकांना विशिष्ट न्यूरॉन्सवर अत्यंत अचूकपणे नियंत्रण ठेवून त्याचा परिणाम पाहणे शक्य झाले. त्यामुळे जिवंत मेंदूमध्ये तंत्रिका पेशी स्मृती, भावना आणि वर्तन कशा नियंत्रित करतात, याचा अधिक सखोल अभ्यास करता येतो.

कोण आहेत नोबेल विजेते?

कार्ल डीसेरोथ: अमेरिकेतील स्टॅनफोर्ड विद्यापीठातील वैज्ञानिक असून ऑप्टोजेनेटिक्सला तंत्रिका पेशींच्या अभ्यासासाठी प्रभावी प्रयोगशाळा पद्धतीमध्ये विकसित करण्यात त्यांचे मोठे योगदान आहे.

पीटर हेगमॅन: जर्मनीतील बायोफिजिसिस्ट. प्रकाशाला प्रतिसाद देणाऱ्या सूक्ष्मजीवांच्या प्रथिनांवरील त्यांच्या संशोधनाने पुढील ऑप्टोजेनेटिक्ससाठी महत्त्वाचा पाया तयार केला.

जॉर्ज नागेल: जर्मनीतील वैज्ञानिक. त्यांनी प्रकाश-संवेदनशील मायक्रोबियल प्रथिनांचे गुणधर्म आणि प्रकाशामुळे आयन चॅनेल्स कसे नियंत्रित होतात, याच्या अभ्यासात महत्त्वाचे योगदान दिले.

कर्करोग किंवा पार्किन्सन्सवर थेट औषध मिळाले का?

या शोधाचा उल्लेख करताना एक गैरसमज टाळणे महत्त्वाचे आहे. नोबेल पुरस्कार कोणत्याही कर्करोगावरील किंवा पार्किन्सन्सवरील नवीन औषधासाठी देण्यात आलेला नाही. ऑप्टोजेनेटिक्स ही मुख्यतः मेंदू आणि तंत्रिका तंत्राचा अभ्यास करण्यासाठी वापरली जाणारी संशोधन पद्धत आहे. भविष्यात या तंत्रज्ञानातून न्यूरोलॉजिकल आणि मानसिक आजारांवरील उपचारांच्या नव्या शक्यता निर्माण होऊ शकतात; मात्र त्याला सध्या थेट उपचार म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही.