नोबेल पारितोषिक २०२४ च्या विजेत्यांची नावे जाहीर करण्यात येत आहेत. अत्यंत प्रतिष्ठेचा मानला जाणारा हा पुरस्कार दरवर्षी काही निवडक क्षेत्रात उत्तुंग कामगिरी करून दाखवणाऱ्या दिग्गजांना देण्यात येतो. यंदाचे नोबेल पारितोषिक विजेते जाहीर करण्यात येत असतानाच या पारितोषिकाच्या इतिहासाविषयी आणि त्याच्या महत्त्वाविषयी जाणून घेऊयात…

नोबेल पारितोषिकाची सुरुवात

नोबेल पारितोषिकाची सुरुवात १९०१ साली झाली. या पुरस्कारांची स्थापना स्वीडनमधील शास्त्रज्ञ, शोधक आणि उद्योजक अल्फ्रेड नोबेल यांच्या इच्छेनुसार करण्यात आली. अल्फ्रेड नोबेल हे डायनॅमाइटचे शोधक होते, परंतु त्यांनी आपल्या जीवनाच्या अखेरीस आपला सारा पैसा मानवतेच्या कल्याणासाठी वापरण्याचा निर्णय घेतला. त्यांच्या इच्छेप्रमाणे त्यांच्या मालमत्तेतून पाच क्षेत्रांमध्ये उल्लेखनीय कार्य करणाऱ्यांना पुरस्कार देण्यात येऊ लागले.

नोबेल पारितोषिक कोणाला दिले जाते?

नोबेल पारितोषिक हे जगभरातील विविध क्षेत्रांतील उल्लेखनीय कामगिरी करणाऱ्या व्यक्तींना दिले जाते. सुरुवातीला पाच क्षेत्रांमध्ये पुरस्कार देण्याची व्यवस्था होती – भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, औषधशास्त्र (व वैद्यकीय शास्त्र), साहित्य आणि शांतता. १९६८ साली, स्वीडिश रिक्सबँकने आर्थिक विज्ञानात नोबेल स्मृती पुरस्काराची स्थापना केली, त्यामुळे आता सहा क्षेत्रांमध्ये नोबेल पारितोषिक दिले जाते.

नोबेल पारितोषिक मिळवण्यासाठी संबंधित क्षेत्रात नवीन संशोधन, प्रभावी योगदान किंवा मानवतेच्या भल्यासाठी केलेले कार्य आवश्यक आहे. शांततेचा नोबेल पुरस्कार विशेषतः जागतिक शांती व मानवतेसाठी कार्य करणाऱ्या व्यक्ती किंवा संघटनांना दिला जातो.

नोबेल पारितोषिकाची निवड प्रक्रिया

नोबेल पारितोषिक देण्यासाठी अत्यंत काटेकोर निवड प्रक्रिया असते. नोबेल समितीच्या तज्ञ सदस्यांद्वारे नावे सुचवली जातात आणि त्यानंतर तज्ञांच्या सल्ल्यानुसार विजेत्यांची निवड केली जाते. भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र आणि औषधशास्त्र यांसारख्या विज्ञान क्षेत्रातील नोबेल पुरस्कारासाठी विविध शास्त्रज्ञ व संशोधकांनी त्यांच्या कामगिरीसाठी उल्लेखनीय काम केलेले असावे लागते. साहित्याचा पुरस्कार लेखक, कवी आणि विचारवंत यांना त्यांच्या सृजनशीलतेसाठी दिला जातो.

शांततेचा नोबेल पुरस्कार जागतिक शांतता व मानवतेसाठी कार्य करणाऱ्या व्यक्ती, संस्था किंवा गटांना दिला जातो. या प्रक्रियेत विविध जागतिक नेते, मान्यवर आणि संस्था सहभागी होतात.

नोबेल पुरस्काराचे महत्त्व

नोबेल पारितोषिक मिळवणं हे जागतिक स्तरावर अत्यंत प्रतिष्ठेचं मानलं जातं. हे पारितोषिक मिळवणं म्हणजे संबंधित व्यक्ती किंवा संघटनेच्या कार्याची जागतिक स्तरावर मान्यता मिळवणे होय. या पारितोषिकामुळे केवळ आर्थिक बक्षिस मिळत नाही, तर जगभरात प्रतिष्ठा आणि मान्यता मिळते. नोबेल पुरस्काराची रक्कम सुमारे १० लाख अमेरिकन डॉलर असते.

नोबेल विजेते हे त्यांच्या क्षेत्रातील आदर्श व्यक्तिमत्व बनतात, आणि त्यांच्या कार्यामुळे समाजावर सकारात्मक प्रभाव पडतो. नोबेल पुरस्कारामुळे नवोदित संशोधकांना प्रेरणा मिळते आणि भविष्यातील कार्यासाठी दिशा मिळते.

नोबेल पारितोषिक वितरण

नोबेल पुरस्काराचे वितरण दरवर्षी १० डिसेंबर रोजी स्वीडनच्या स्टॉकहोम शहरात मोठ्या थाटामाटात होतं. १० डिसेंबर हा अल्फ्रेड नोबेल यांच्या मृत्यूचा दिवस आहे, आणि त्याचं स्मरण करण्यासाठी हा दिवस निवडण्यात आला आहे. शांततेचा नोबेल पुरस्कार मात्र नॉर्वेमधील ओस्लो येथे वितरित केला जातो.

नोबेल विजेते

१९०१ पासून आजपर्यंत अनेक महान व्यक्तींनी नोबेल पुरस्कार प्राप्त केला आहे. शांततेचा पुरस्कार महात्मा गांधी यांना मिळावा अशी अपेक्षा होती, परंतु त्यांना कधीच नोबेल मिळालं नाही. भारतातून मदर तेरेसा, रवींद्रनाथ टागोर आणि मलाला युसुफझई यांसारख्या व्यक्तींनी नोबेल मिळवलं आहे.

नोबेल पारितोषिक हे जगातील सर्वात प्रतिष्ठेचे पुरस्कार मानले जातात आणि हे पारितोषिक मिळवणं हे केवळ कौतुकच नाही तर जबाबदारीही आहे.

२०२४ नोबेल पुरस्काराचे मानकरी 

भौतिकशास्त्र (Physics): जॉन जे. हॉपफील्ड आणि जेफ्री ई. हिंटन

औषधशास्त्र (Medicine): व्हिक्टर अॅम्ब्रोस आणि गेरी रूवकुन

रसायनशास्त्र (Chemistry): डेविड बेकर, डेमिस हासाबिस, आणि जॉन जंपर

साहित्य (Literature): हॅन कँग

शांतता (Peace): घोषणा बाकी

आर्थिक विज्ञान (Economics): घोषणा बाकी