National Sports Day: आज जेव्हा आंतरराष्ट्रीय बॅडमिंटन कोर्टवर भारतीय खेळाडूंचे वेगवान स्मॅश प्रतिस्पर्ध्यांना निरुत्तर करतात, तेव्हा प्रत्येक क्रीडारसिकाची छाती अभिमानाने फुलून येते. प्रकाश पदुकोण आणि पुलेला गोपीचंद यांच्यापासून सुरू झालेली ही विजयी परंपरा सायना नेहवाल, पी. व्ही. सिंधू, किदाम्बी श्रीकांत, लक्ष्य सेन आणि चिराग शेट्टी-सात्त्विकसाईराज रंकीरेड्डी या जोडीने ऑलिम्पिक पदके आणि थॉमस कप विजयापर्यंत नेऊन पोहोचवली आहे.

मात्र, जगभरातील क्रीडाविश्वावर अधिराज्य गाजवणार्यात या आधुनिक खेळाची मूळ नाळ थेट महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी असलेल्या पुण्याच्या मातीशी जोडलेली आहे, ही वस्तुस्थिती अनेकांना थक्क करते. ज्या खेळाला आज संपूर्ण जग ’बॅडमिंटन’ म्हणून ओळखते, त्याचा खरा जन्म ’द पूना गेम’ (ढहश झेेपर ॠराश) म्हणून याच शहरात झाला होता.

19 व्या शतकातील पुणे आणि ब्रिटिश छावणीची पार्श्वभूमी
1860 आणि 1870 चे दशक. ब्रिटिश राजवटीत पुणे (तत्कालीन ’पूना’) हे बॉम्बे प्रेसिडेन्सीची अधिकृत ’पावसाळी राजधानी’ (चेपीेेप उरळिींरश्र) म्हणून नावारूपाला आले होते. मुंबईतील दमट आणि मुसळधार पावसाच्या वातावरणापासून दूर राहण्यासाठी इंग्रज गव्हर्नर आणि उच्चपदस्थ लष्करी अधिकारी पावसाळ्यात पुण्यात तळ ठोकत असत. खडकी, वानवडी आणि कॅन्टोन्मेंट भागात ब्रिटिश सैन्याची मोठी छावणी होती. पुण्याचे आल्हाददायक, समशीतोष्ण हवामान इंग्रज सैनिकांना त्यांच्या मायभूमीतील वातावरणाची आठवण करून द्यायचे.

सैन्यातील खडतर कवायतींमधून विरंगुळा मिळावा म्हणून हे अधिकारी विविध खेळांचे प्रयोग करत असत. त्या काळात इंग्लंडमध्ये लहान मुलांमध्ये आणि राजघराण्यांत ’बॅटल्डोअर अँड शटलकॉक’ (इरीींंश्रशवेीश रपव डर्हीीींंश्रशलेलज्ञ) नावाचा एक खेळ खेळला जाई. या खेळात लाकडी किंवा चर्मपत्राचे रॅकेट (बॅटल्डोअर) वापरून पिसांचे फूल (शटलकॉक) हवेत एकमेकांकडे टोलवले जाई. यात कोणताही प्रतिस्पर्धी गडी बाद करणे किंवा हरवणे हा उद्देश नव्हता; केवळ फूल जमिनीवर न पडू देता जास्तीत जास्त वेळ हवेत ठेवणे, हाच त्याचा मुख्य हेतू होता.

’द पूना क्लब’ आणि क्रीडा चळवळीची संस्थात्मक बांधणी
पुण्याला जागतिक क्रीडानगरीचे स्वरूप देण्यात ब्रिटिशकालीन क्लब संस्कृतीचा पाया अत्यंत महत्त्वाचा ठरला. या चळवळीचे केंद्रस्थान ठरले ते ’द पूना क्लब’ (ढहश झेेपर उर्श्रील). या क्लबची अधिकृत स्थापना 1886 मध्ये झाली असली, तरी त्याची खरी मुळे 1860 ते 1870 च्या दशकातील ’पूना जिमखाना’ (झेेपर ॠूाज्ञहरपर) आणि ब्रिटिश लष्करी अधिकार्यांयच्या क्रीडा उपक्रमांमध्ये रुजलेली होती.

1870 च्या सुमारास पुण्यात तैनात असलेले कर्नल, मेजर आणि सनदी अधिकार्यांलनी या क्लबच्या माध्यमातून खेळांना केवळ विरंगुळा न ठेवता स्पर्धात्मक आणि संस्थात्मक चौकट दिली. याच कालखंडात 1873 मध्ये ’पूना गेम’चे नियम कागदावर उतरवले गेले आणि क्लबच्या आवारात बॅटल्डोअरचे रूपांतर एका वेगवान खेळात झाले. पूना क्लबने केवळ बॅडमिंटनच नव्हे, तर पोलो, स्क्वॉश, गोल्फ, बिलियर्ड्स आणि लॉन टेनिस यांसारख्या खेळांना आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या पायाभूत सुविधा उपलब्ध करून दिल्या.

1880 च्या उत्तरार्धात येथे सुरू झालेले पोलो मैदान आणि गोल्फ कोर्स तत्कालीन बॉम्बे प्रेसिडेन्सीमध्ये अव्वल दर्जाचे मानले जात. या क्लबच्या माध्यमातून सुरुवातीला ब्रिटिश अधिकारी खेळत असले, तरी 19 व्या शतकाच्या शेवटी आणि 20 व्या शतकाच्या सुरुवातीला स्थानिक भारतीय खेळाडू, राजे-महाराजे आणि उच्चभ्रू नागरिकांचा यात सहभाग वाढला. क्लबने वेळोवेळी आयोजित केलेल्या स्पर्धांमुळे शहरात क्रीडा संस्कृतीची शिस्तबद्ध परंपरा रुजली. ब्रिटिश राजवटीतील सामाजिक मेळावे आणि क्रीडा स्पर्धांचे हे व्यासपीठ पुढे पुण्यातील आधुनिक क्रीडा चळवळीची जननी ठरले, ज्याने पुण्याच्या क्रीडा वैभवाला जागतिक पटलावर कायमचे स्थान मिळवून दिले.

पुण्यात झालेली क्रांती : ’पूना गेम’चा उदय (सुमारे 1870)
1870 च्या सुमारास पुण्यात तैनात असलेल्या काही कल्पक ब्रिटिश लष्करी अधिकार्यांयना या संथ विरंगुळ्यात एक स्पर्धात्मक शक्यता दिसली. त्यांनी खेळाचे स्वरूप आमूलाग्र बदलले :

जाळीची (छशीं) एन्ट्री : खेळाच्या बरोबर मध्यभागी एक नेट (जाळी) बांधण्यात आली आणि मैदानावर हद्दीच्या रेषा आखल्या गेल्या.

स्पर्धात्मकता : केवळ फूल हवेत न ठेवता, प्रतिस्पर्ध्याला चकवून त्याच्या कोर्टात शटल पाडणे आणि गुण मिळवणे हे उद्दिष्ट ठरले.

साहित्याचा विकास : पुण्याच्या स्थानिक कारागिरांच्या मदतीने शटलकॉक अधिक टिकाऊ बनवण्यात आले. वार्यािमुळे पिसांचे शटल उडू नये म्हणून सुरुवातीला लोकरीच्या चेंडूंचा वापर करून ’बॉल बॅडमिंटन’चे प्रयोगही झाले. अखेर कॉर्कच्या (बुच) तुकड्यात ठरावीक कोनात बदकांची 16 पिसे खोवून, त्यांना दोर्या्ने घट्ट बांधून आधुनिक शटल विकसित झाले. लाकडी फळ्यांच्या जागी आतड्यांच्या तारा गुंफलेली वजनाने हलकी रॅकेट्स तयार करण्यात आली. बदलांमुळे खेळाला विलक्षण गती आणि रणनीती लाभली. कँटोन्मेंटच्या मैदानांवर आणि बंगल्यांच्या हिरवळीवर हा खेळ वेगाने लोकप्रिय झाला.

’घड्याळाच्या आकाराचे कोर्ट’ आणि महिलांचा ऐतिहासिक सहभाग
सुरुवातीच्या काळात हा खेळ घराबाहेरील हिरवळीवर तसेच मोठ्या बंगल्यांच्या हॉल किंवा व्हरांड्यांमध्ये खेळला जाई. त्या काळातील ब्रिटिश बंगल्यांच्या रचनेनुसार खोल्यांच्या मध्यभागी मोठे लाकडी खांब किंवा खिडक्या असत. त्यामुळे खेळाडूंच्या हालचाली सुलभ व्हाव्यात म्हणून कोर्ट मध्यभागी जाळीपाशी अरुंद आणि दोन्ही टोकांना रूंद ठेवले जाई. या विशिष्ट रचनेमुळे सुरुवातीचे कोर्ट ’घड्याळाच्या काचेसारखे’

या काळात व्हिक्टोरियन युगातील महिलांना लांब स्कर्ट आणि कॉर्सेट घालून मैदानी धावपळीचे खेळ खेळण्यास सामाजिक मर्यादा होत्या. ’पूना गेम’ हा घराच्या आवारात किंवा क्लबमध्ये शिष्टाचाराचे पालन करूनही सहज खेळता येणारा खेळ ठरल्याने ब्रिटिश महिला मोठ्या संख्येने यात सहभागी झाल्या. बॅडमिंटनच्या सुरुवातीच्या प्रसारात या महिला खेळाडूंचा मोठा वाटा राहिला.

पुण्यात तयार झालेले पहिले लिखित नियम (1873)
पुण्यात खेळाचा मनमुराद आनंद लुटणारे ब्रिटिश अधिकारी जेव्हा मायदेशी परतले, तेव्हा ते सोबत पुण्यात तयार झालेली रॅकेट्स, शटल आणि ’पूना’ची नियमावली घेऊन गेले.

बॅडमिंटन हाऊसची मेजवानी (1873) : ग्लॉस्टरशर (ॠर्श्रेीलशीींशीीहळीश) येथील ’ड्युक ऑफ ब्यूफोर्ट’ (र्ऊीज्ञश ेष इशर्रीषेीीं) यांच्या आलिशान ’बॅडमिंटन हाऊस’ (इरवाळपीेंप र्केीीश) या इस्टेटवर आयोजित मेजवानीत भारतातून आणलेला हा ’पूना गेम’ प्रात्यक्षिकासह खेळून दाखवला गेला.

नामांतर आणि अधिकृत मान्यता : इंग्लंडच्या उच्चभ्रू वर्गात हा खेळ इतका लोकप्रिय झाला की, लोक त्याचा उल्लेख ढहश ॠराश ेष इरवाळपीेंप (बॅडमिंटन हाऊसवरील खेळ) असा करू लागले. 1877 मध्ये कर्नल एच. ओ. सेल्बी यांनी ’द रूल्स ऑफ पूना बॅडमिंटन’ हे पुस्तक प्रकाशित करून दोन्ही नावांचा ऐतिहासिक दुवा जोडला.

आंतरराष्ट्रीय नियम (1893) : 1893 मध्ये ’बॅडमिंटन असोसिएशन ऑफ इंग्लंड’ची स्थापना झाली आणि त्यांनी पुण्याच्या 1873 च्या नियमावलीला प्रमाण मानून जागतिक नियम अधिकृत केले.

– विकास मुढे