National Sports Day: मल्लखांब हा महाराष्ट्रातील एक पारंपरिक आणि ऐतिहासिक खेळ असून तो शारीरिक कसरती, संतुलन आणि शक्तीचा उत्तम परंतु कलात्मक असा संगम आहे. मल्लखांब हा शब्द मल्ल (पैलवान) आणि खांब (लाकडी पोल) यांच्यापासून बनला आहे. हा कुस्तीला पूरक असा एक व्यायामप्रकार आहे. कमीत कमी वेळेत शरीराच्या प्रत्येक अवयवाला जास्तीत जास्त व्यायाम देणारा हा जगातील एकमेव क्रीडा प्रकार मानला जातो.

आता दोरीवरचा मल्लखांबही जगात लोकप्रीय होत असून त्यामुळे या खेळाला एक सौंदर्यही प्राप्त झाले आहे. हा अस्सल महाराष्ट्री खेळ असून याची सुरुवात प्राचीन भारतात कुस्तीपटूंच्या सरावासाठी झाली. समर्थ रामदास स्वामींनी महाराष्ट्रात बलोपासनेसाठी या खेळाची रुजवात केली असे मानले जाते. 15 जून हा दिवस मल्लखांब दिन म्हणून साजरा केला जातो. केंद्रीय क्रीडा मंत्रालयाने मल्लखांबला अधिकृत देशी खेळ म्हणून मान्यता दिली असून राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावर या खेळाचा विस्तार होत आहे.

या खेळात मुख्यत्वे तीन प्रकार प्रचलित आहेत. पोल मल्लखांब (उभा खांब) हा सागवान किंवा शिसवीच्या लाकडाचा सुमारे साडेआठ फूट उंच खांब असतो, जो जमिनीमध्ये पक्करा बसवलेला असतो. खांबाचा वरचा भाग निमुळता असतो. लटकता मल्लखांब, यात लहान लाकडी खांब दोरीच्या सहाय्याने हुकला अडकवून जमिनीपासून वर लटकवला जातो. दोरीवरचा मल्लखांब, यात लाकजी खांबाऐवजी एका मजबूत दोरीचा वापर करून त्यावर विविध कसरती व योगासने केली जातात.

या खेळामुळे लवचिकता, ताकद, आणि चपळाई वाढते. मानसिक शिस्त, एकाग्रता आणि मानसिक संतुलन सुधारते. सर्वसमावेशक व्यायामही होतो. योग, जिम्नॅस्टिक्स आणि मार्शल आर्ट्स यांचे हे एक अनोखे संयोजन आहे. मल्लखांब खेळाचा इतिहास अतिशय प्राचीन आहे असे मानले जाते. परंतु लिखित स्वरूपात हा फारसा आढळत नाही. रामायणकाळात हनुमंतानी मल्लखांबाचा शोध लावला असे सांगितले जाते. सोमेश्वर चालुक्याने सन 1135 मध्ये लिहिलेल्या ‘मानसोल्लास’ या ग्रंथात मल्लखांब खेळाचे वर्णन आढळते.

ओडिशा राज्यातील प्रसिद्ध जगन्नाथपुरीच्या प्राचीन मंदिराजवळ पंधराव्या शतकात जगन्नाथ वल्लभ आखाडा सुरू झाला. येथे स्थापनेपासून मल्लखांब प्रशिक्षण वंशपरंपरेने सुरू आहे. महाराष्ट्रात या खेळाची नोंद पेशवे कालावधीनंतर मोठ्या प्रमाणात आढळते. पेशव्यांनी देशभरात कुस्तीचे आखाडे सुरू केले. या आखाड्यांमध्येच त्यांनी मल्लखांबांचीही स्थापना केली. दुसर्याे बाजीरावाच्या काळातील मल्लखांब या खेळाचे आद्य गुरू म्हणून बाळंभट देवधर (जन्म : इ.स. 1780; – इ.स. 1852) यांचे नाव घेतले जाते.

गुराखी समाजात मल्लखांबाचे महत्त्व मोठे आहे. मल्लखांबाच्या राष्ट्रीय संघटनेची स्थापना 29 जानेवारी 1981 रोजी उज्जैन, मध्यप्रदेश येथे झाली. ही राष्ट्रीय संघटना मल्लखांब फेडेरेशन ऑफ इंडिया या नावाने ओळखली जाते. तेव्हापासून आजपर्यंत भारतातील 29 राज्यांच्या राज्य संघटनांची नोंदणी झालेली आहे. प्रतिवर्षी राष्ट्रीय संघटनेच्या वतीने खेळाडूंसाठी राष्ट्रीय स्पर्धांचे आयोजन केले जाते. नुसता व्यायामाचा प्रकार म्हणूनदेखील मल्लखांब फार वरच्या दर्जाचा मनाला जातो. या व्यायामापासून आरोग्याचा चांगला लाभ होतो.

यातील कौशल्ये करताना निरनिराळ्या प्रकारे शरीर वाकवून करायची असल्याने शरीराच्या आतील इंद्रियांच्या क्रिया सुधारतात. शरीराच्या सर्व भागातील स्नायूंना उत्तम प्रकारे ताण पडून ते मजबूत होतात. या कौशल्यांमुळे शरीर लवचिक राहते.या शारीरिक कौशल्यांत पुष्कळ वेळा, खाली डोके वर पाय अशा स्थितीत राहावे लागते, त्यामुळे रक्ताभिसरणाचे कार्य सुधारते व आरोग्य चांगले राहते. थोडक्यात, आपल्या असे लक्षात येते, की शरीरातील विविध क्षमता विकसित करण्यासाठी मल्लखांब उपयुक्त आहे.

या खेळावर ‘मल्लखांबाचा महाराष्ट्र’चा हे पुस्तक श्रीनिवास हवालदार यांनी लिहिले असून त्याच्या जोडीला व्यायाम ज्ञानकोश भाग 3 (दत्तात्रेय करंदीकर, बडोदा) व एक होता बाळंभट (लेखिका मनीषा बाठे) यांची पुस्तकेही मार्गदर्शकम्हणून अत्यंत लोकप्रीय आहेत. संपूर्ण भारतातील अनेक शैक्षणिक संस्थांमध्ये मल्लखांब हा एक प्रमुख घटक आहे. शारीरिक तंदुरुस्ती आणि सर्वांगीण विकासाला चालना देण्यासाठी याचा शारीरिक शिक्षण अभ्यासक्रमात समावेश केला जातो. शाळा आणि महाविद्यालयांमधील या खेळाच्या लोकप्रियतेमुळे त्याचे महत्त्व टिकून राहिले आहे.

अलिकडच्या वर्षांत, मल्लखांबला आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळाली आहे आणि जगभरातील प्रेक्षकांसमोर तो सादर झाला आहे. विविध आंतरराष्ट्रीय जिम्नॅस्टिक्स आणि अक्रोबॅटिक्स स्पर्धांमध्ये या खेळाचा समावेश झाल्यामुळे भारतीय खेळाडूंना जागतिक स्तरावर स्पर्धा करण्यासाठी नवीन संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. परंपरेत रुजलेला असला तरी, मल्लखांब आधुनिक युगाच्या गरजांनुसार सतत विकसित होत आहे आणि जुळवून घेत आहे. उपकरणे आणि प्रशिक्षण पद्धतींमधील प्रगतीमुळे या खेळाला भरभराटीस येण्यास मदत झाली आहे.

आधुनिक मल्लखांबमध्ये, खेळाडू दांड्यासाठी स्टेनलेस स्टील किंवा फायबर-प्रबंलित प्लास्टिकसारख्या प्रगत सामग्रीचा वापर करू शकतात, ज्यामुळे वाढीव सुरक्षितता आणि टिकाऊपणा मिळतो. या सुधारणांमुळे खेळाडूंना आणखी गुंतागुंतीच्या आणि धाडसी कसरती करणे शक्य होते. मल्लखांबने जागतिक स्तरावर आपले स्थान निर्माण केले आहे. आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा, कार्यशाळा आणि प्रदर्शनांमुळे मल्लखांबपटूंना आपली प्रतिभा दाखवण्याची आणि जागतिक व्यासपीठावर भारताचे प्रतिनिधित्व करण्याची संधी मिळाली आहे. यामुळे या खेळात अधिक रस आणि सहभाग वाढला आहे.

मल्लखांब केवळ तरुणांपुरता मर्यादित नाही; तो सर्व वयोगटांसाठीचा खेळ आहे. जरी हा खेळ शारीरिकदृष्ट्या आव्हानात्मक असला तरी, विविध वयोगटांतील खेळाडू आपापल्या क्षमतेनुसार प्रशिक्षणात बदल करू शकतात. या सर्वसमावेशकतेमुळे एक सामुदायिक भावना वाढते आणि व्यक्तींना निरोगी व सक्रिय जीवनशैली स्वीकारण्यास प्रोत्साहन मिळते. भारताच्या परंपरा आणि सांस्कृतिक जडणघडणीतून जन्मलेला मल्लखांब हा खेळ जगभरातील लोकांच्या मनात आजही घर करून आहे.

शारीरिक पराक्रम, मानसिक शिस्त आणि सांस्कृतिक महत्त्व यांचा अनोखा संगम या खेळाला एक उल्लेखनीय आणि चिरस्थायी कला प्रकार बनवतो. काळानुसार मल्लखांब विकसित होत असताना, तो इतिहास आणि परंपरेचा भार आपल्यासोबत घेऊन जातो, ज्यामुळे त्याचा सराव करणार्यांिचे जीवन समृद्ध होते आणि त्याचे सौंदर्य पाहणार्यांयमध्ये कौतुकाची भावना निर्माण होते. प्राचीन मंदिरांमध्ये, आधुनिक व्यायामशाळांमध्ये किंवा आंतरराष्ट्रीय क्रीडांगणांमध्ये सादर केला जात असला तरी, मल्लखांब हा मानवी क्षमतेच्या अतूट सामर्थ्याचा आणि सीमा व काळाच्याही पलीकडे जाणार्या या खेळाच्या उल्लेखनीय प्रवासाचा एक पुरावा आहे.

– कुलदिप घोडके